Një vështrim filozofik dhe artistik mbi ciklin me poezi “Vitet e fundit të nënës” të Preç Zogajt

Motivi i nënës përbën një nga arketipet më të qëndrueshme të ndërgjegjes njerëzore, një figurë që tejkalon kufijtë e përvojës individuale dhe shndërrohet në simbol të origjinës, kujtesës dhe vetë ekzistencës. Në letërsi, ai rikthehet vazhdimisht, jo si përsëritje, por si një rishfaqje e pandërprerë e thelbit njerëzor në forma gjithnjë të reja.

Në këtë kontekst, cikli i poezive “Vitet e fundit të nënës”, pjesë e vëllimit “Një e tretë, dashuria” i Preç Zogajt nuk mund të lexohet thjesht si një akt lirik i përkushtimit filial, por si një sprovë e mirëfilltë ontologjike: një përpjekje për të depërtuar në thelbin e qenies përmes rikthimit te burimi i saj.
Në një analizë të mëhershme për krijimtarinë e poetit (“Kur poezia është vetë poeti”), për këtë cikël jam shprehur se përmes tij poeti na jep përmasën hyjnore të një dashuridhimbjeje që, edhe pse është vetëm e tij, lexuesi nuk mbetet jashtë saj: ai përfshihet në përvojë dhe ndjen si të vetën dashurinë, mallin dhe dhimbjen për nënën.

Vlerësuar në një perspektivë ekzistenciale, qenia nuk është një dhënie e përfunduar, por një proces i hapur që ndërtohet përmes kujtesës dhe vetëdijes. Pikërisht këtu figura e nënës merr një funksion themelor: ajo është “toka” mbi të cilën ngrihet identiteti, por edhe horizonti drejt të cilit kthehet reflektimi.
Në këtë kuptim, vargje si: “S’kemi ç’të bëjmë, – më thotë, – s’kemi ç’të bëjmë”, e zhvendosin përvojën nga emocioni i drejtpërdrejtë drejt një gjendjeje ekzistenciale të mbyllur në përsëritje, ku fjala nuk hap rrugë, por qarkullon brenda vetes. Kjo e shndërron komunikimin në një hapësirë heshtjeje, ku kuptimi nuk artikulohet, por përjetohet si mungesë dhe prani njëkohësisht.

Një nga përjetimet më të forta që përshkon këtë cikël është ai midis pranisë dhe mungesës. Nëna shpesh shfaqet si një figurë që ekziston në kujtesë, në një dimension që i tejkalon kufijtë e kohës lineare. Ky komunikim i mbyllur dhe i përsëritur, i cili nuk arrin të hapet në dialog të plotë, zhvendoset nga plani i reales në atë të brendësisë, duke krijuar një hapësirë ku qenia përballet me vetveten. Kjo heshtje nuk është boshësi, por një formë e thelluar e pranisë, një mënyrë përmes së cilës mungesa shndërrohet në vetëdije.

Në planin e përjetimit trupor dhe ekzistencial, humbja merr një formë konkrete dhe të prekshme. Trupi i nënës, që venitet ngadalë, shfaqet si vendi ku kufiri i qenies bëhet i dukshëm. Vargje si: “Ndaloi me marrë ushqim dhe ujë” dhe “qese me eshtra fildishi”, e zbresin përjetimin nga abstraksioni filozofik në një realitet të dhimbshëm dhe të pakthyeshëm. Në të njëjtën kohë, thirrja “Alelulja!” sjell dimensionin fetar si përpjekje për të përballuar fundin, duke krijuar tension mes besimit dhe tronditjes, mes transcendencës dhe humbjes.

Në planin simbolik, figura e nënës zgjerohet përtej individuales dhe shndërrohet në strukturë të kujtesës dhe të botës së brendshme. Vargjet: “Nëna ime po e kalon mërzinë për burrin e saj që vdiq dimrin e shkuar.” e paraqesin atë si bartëse të vazhdueshme të humbjes dhe kujtesës familjare. Ajo nuk është më vetëm figurë intime, por një qendër përmes së cilës përjetohet vetë pesha e ekzistencës.

Nga pikëpamja artistike, poezia e Zogajt karakterizohet nga një gjuhë e përmbajtur dhe e saktë, ku thjeshtësia shndërrohet në intensitet. Figuracioni nuk është i tepruar, por i brendshëm, duke krijuar një hapësirë meditimi, ku lexuesi përfshihet në mënyrë aktive në përvojën poetike.

Një element tjetër thelbësor është raporti me kohën. E shkuara nuk mbetet e mbyllur, por vazhdon të veprojë në të tashmen si prani e gjallë. Kujtesa bëhet akt krijues, përmes të cilit subjekti rindërton vetveten në raport me humbjen dhe dashurinë.

Ky cikël poezish për nënën përfaqëson një nga ato raste ku poezia kapërcen kufijtë e përjetimit personal dhe hyn në territorin e reflektimit filozofik. Përmes figurës së nënës, poeti ndërton një itinerar të brendshëm ku kujtesa, mungesa dhe dashuria bëhen mjete për të arritur një kuptim më të thellë të ekzistencës. Udhëtimi drejt qenies shfaqet kështu jo si destinacion i përfunduar, por si proces i hapur, si kërkim i vazhdueshëm që e shoqëron njeriun gjatë gjithë jetës së tij.

Vitet e fundit të nënës – cikël poetik nga Preç Zogaj

Nëna ime po e kalon mërzinë

Nëna ime po e kalon mërzinë
për burrin e saj që vdiq dimrin e shkuar.
S’kemi ç’të bëjmë, – më thotë, – s’kemi ç’të bëjmë.
Po ta di se më pret, do të luaja mendsh
që po vonohem… Si mendon ti?
Ti më ke thënë është këtu
rreth e qark nesh dhe na sheh,
por s’duhet ta mërzisim me mërzinë tonë,
se ikën e s’kthehet më në jetë te jetëve!
Oh, unë e shtyj pa shpenzime tash e prapa.
Me ujë të syve i laj faqet.
Zgjatem të marr një shegë nga dega,
ngadalë e lëshoj degën, kam frikë
mos e shpon pa dashje ndonjë gjemb.
Boll fjalëpaktë ka qenë, por tani
e ka lënë krejt të folurën.
Unë fol e fol e ai aty
meazallah se ma kthen një fjalë,
si të ketë ndërruar jetë dimrin e shkuar…
Nëna ime po e kalon mërzinë!

 

Epilog

Me këmbët e veta, me hapin e ngadalshëm
si të Armstrongut, eksploruesit të hënës,
mbërriti nëna në fundin e jetës.
Vdekja e saj, vetëm e saj u zgjua nga gjumi shekullor
plot habi dhe përtesë,
pa asnjë ngut për ta pranuar
në banesën e zezë.
Ngjarje të mëdha po ndodhin në këtë shtëpi të vjetër,
në këtë oborr të vogël gjashtëdhjetë metra katrorë.
Vdekja largohet teksa nëna çapitet ta prekë,
fshihet vdekja teksa nëna kthen sytë ta shohë,
nga qoshku i fshehtë i hedh ditë dhe muaj shtesë…
Ngjarje të mëdha po ndodhin këtu:
nga ijët, nga brinjët e një gruaje
dalin e treten pa pushim në dritë,
ditët e saj ruajtur si monedha.
Pushon së qeni nënë, nëna.
Ka ardhur krijuesi – shpëtimtari.
Ajo i afrohet me hap të lehtë e të sigurt prej vajze.
Është me të, nuk duhet ta shohë, por Ai e sheh,
mrekullia njofton sërish ekzistencën.
Alelulja! Edhe pse mua më la pa nënë.

 

Pashkë në Lezhë

Bie një shi që nuk zbret në tokë.
Kajsia e vjetër çel lule të reja lart, lart në kaltërsi!
Lulëzojnë muret e kësaj shtëpie,
lulëzojnë shikimet e këtyre fëmijëve,
lulëzoj dhe unë tek mbushem me frymë.
Nëna ime sheh në ëndërr nënën e saj sa një foshnje.
E zë përdore, kërkon ta marrë këndej nga ne,
gjithë kujdes se mos zgjohet, se mos rritet menjëherë,
se mos i vdes në krah sërish dyzet vjeçe…
Ja, ia doli, po e mban në gji Pashkën e saj – nënën e saj
sa një fëmijë.

 

Histori

xxx

Gurgullima e ujërave dhe hapja e dritës përposhtë nga malet,
vrapimi i mëngjeseve, lisat e rinj plot e përplot me diej.
Gjashtë fëmijë, pesë vëllezër dhe një motër çelin pambarim në sytë e njëri-tjetrit.
Zoti është në dashurinë e tyre,
në frymëmarrjen e tyre si të luleve, në të folurën e tyre sikur këndojnë…
Askush nuk i njeh mirë të mirat hyjnore,
por Jezu Krishti nuk kërkon mirënjohje,
kënaqet t’i kemi ngjarë, të jetë dhënë në çdo zemër,
gëzon që i ka lëshuar nga bebja e tij ata fëmijë.
S’ka gjë se nuk e dinë e s’do ta mësojnë ndonjëherë, ndoshta.

 

xxx

Këto mrekulli kanë ndodhur kur unë nuk kisha lindur.
Ajo, motra e vetme, do të bëhej nëna ime e qiellit do më shfaqej,
të qiellit do ta gjeja në zgjimet përherë të kaltra të shpirtit.
E prapë s’do të isha kujtuar për atë çetë të vogël
po të mos kishin vdekur, po të mos ishin tretur
në jelin e vjetër të shpateve dhe vajtimin nën zë të Mirditës,
Lleshi, Zefi, Prenga, Frani dhe Marku, me radhë.
Kujtesa e nënës sime i sheh vetëm të vegjël ata shenjtorë,
në daljet e saj të rralla nga errësira.
Të vdekurit drejtojnë jetën e të gjallëve.
S’ma heq njeri nga mendja: ka ekzistuar
magjia e dashnisë në fjalë, në vështrime.
Medet, si po terret gjelbërimi.
Medet, si po zhduken ngjyrat e syve
dhe mbetet veç humbja,
veç shkretimi.

 

Nuk jam më në kujtesën e nënës

Nuk jam më në kujtesën e nënës.
Kështu perëndoi drita që m’kish veshur.
Mbeta jetim në errësirën e re.
I qau të gjitha shoqet dhe nuk ka një ta qajë.
Duke e humbur, më shumë se të më plakë është të më shqyejë mirësia e saj.
Pak përpara kohe, pak për së gjalli
ka mbërritur në parajsë, po sheh livadhe, njerëz,
po kërkon të shoqin… A mos…? Mos, o zot…!
Ja ku është, ja ku është, ja ku është.
Me buzën në gaz po i thotë: Mirë se erdhe!

 

Nëna dhe qielli

Kush e mbante qiellin në qiell, para se të harronte me ecë nëna ime?
Mendohet, mendohet dhe nuk kujtohet.
Koha shëtit në kopshtije
pa u vu re, si lulëzimi i mollëve.
Qielli kaltëron lart… në qiell.
Qielli, qielli… Sa i bukur është!
Atje baret në shalë të kalit, i trishtë dhe i heshtur burri i saj.
Ku s’mund të shkojë, nga s’mund t’ia mbajë veç në Tokë jo.
Tani që ka gjithë atë liri, mendja i rri te gruaja e tij.
Qielli, qielli… Sa i bukur është!
Sa barrë e ëmbël ta mbajë me sy
atje lart, ndërsa të gjithë flenë.
Me dorë në zemër i falet një engjëlli
që vjen ta zëvendësojë kur harron e përgjumet.
Zbardh dita e re, dora e saj ngrihet me forcat e veta të bëjë kryqin:
Lum ne për Atin, Birin dhe Shpirtin.
Qielli s’ka lëvizur nga qielli.
Qielli s’ka zënë askënd nën vete.
Jeta vazhdon e qetë kësaj ane,
që kur një grua harroi të ecë…

 

Vdekja e nënës

Dhe kështu u bashë këtë pranverë,
të numëroj me gishtat e njërës dorë
ditët e saj të fundit:
Pesë, katër…
Ka qenë në mëdyshje gjatë, gjatë:
të rrinte me ne, a t’i shkonte pas burrit?
Gjersa ndaloi me marrë ushqim dhe ujë.
Vetëm ajrit nuk ka çfarë t’i bëjë.
Hyjnori e gjen vetë rrugën
ta mbushë ngapak me frymë…
Tre… dy…
Sa do të mërzitet babai
kur ta shohë të vogël, të vogël –
qese me eshtra fildishi.
Sikur e dëgjoj tek na thotë:
Çfarë i bëtë kështu gruas sime?
Erdhi ora të mbaj në gjoks, siç e la të thënë,
shkrehjen e saj prej mjelme,
të shoh hirin e engjëllit duke iu hapur në fytyrë,
t’i bëhem shtyllë e kryqëzimit.
Ka gjëra që shihen para se të ndodhin.
Këtë këngë e nisa të premten, nëna u shua të martën.
Gishtat e dorës m’u zhdukën pasi mbaruan së numëruari ditët e saj të fundit.