“Ç’do?”, pyeti me neveri dyqanxhiu dhe e këqyri nga koka te këmbët myshteriun, që hyri me turp e mërmëriti një ‘tunjatjeta’ thuajse pa zë. I kishin ardhur në majë të hundës malësorët e pistë me pushkë në krah, që vinin vërdallë pazarit pa blerë asgjë dhe dyqanit mezi i hiqej era e shajakut të djersitur dhe opingave.
“Du i cop per fustan per zana”, foli djali dhe në sytë blu iu venit një buzëqeshje, që nuk arriti të formohej plotësisht në fytyrën e gjatë e lëkurashpër.
Dyqanxhiu kafshoi mes buzës së sipërme dhe dhëmbëve mustaqen e majtë dhe rrudhi sytë me habi, si të donte të kuptonte më mirë atë që i kishin thënë.
“Hajt mos m’lodh çun! Ne do me ble gja, qe ku i ke t’tana”, dhe tregoi me dorë raftet në të dy krahët e dyqanit, “Mos fol marrina per zana. T’grave jan k’to ne t’majt”.
“Për bes burr, nuk di!”, u bë një grusht malësori e vari kokën si me turp. “Nuk di shka duhet burr… nji cop per fustan zanash. N’Shkoder ash veq zotnia juj per ksi tjerrnash… Bana gajret se ju po dini at qe m’duhet”.
Dyqanxhiut iu zbutën sytë nga fjalët e mira të malësorit, tërhoqi qostekun nga xhepi i djathtë i xhamadanit, hapi me shkathtësi sahatin e argjendtë dhe bëri sikur pa orën.
“Mir, trim, mir, mos u dert. Sa mote i ka ‘zana’?”.
“Breh…! S’po di burr: e re, me flok si kashta e dur si fmi, t’buta e lkuren ia djeg dilli shpejt…”, humbi shikimin ndër rafte djali e shtrëngoi më fort rripin e belçikut, tyta e të cilit u ngrit më lart mbi sup e i dha një ndjenjë të pakëndshme tregtarit.
“E re dhe e bukur”, përmblodhi burri me mend dhe u kthye nga rafti në të majtë, me të leshnat poshtë, mëndafshnat në mes e të linjtat lart.
“Sa do me harxhu, trim?”, pyeti e u kthye nga malësori në pritje të një përgjigjeje, që vërtet i ngjalli kureshtje. Rrallë kish parë burra të blinin për gra; përveç bajraktarëve që vinin në dyqan me gjithë hanëmet e pispillosura e dilnin ngarkuar me mëndafsh.
“Aq sa duhet, zotni”, u përgjigj me krenari djali. “M’thoni sa ban ene merrni hakun!”.
Dyqanxhiu kafshoi përsëri mustaqen e iu afrua raftit. Çfarë t’i jepte?
“Si i ka syt kjo zana jote, bir?”.
“Si qilli i ver’s. Ajo thot se i ka si t’mijat, por un e di se ban hajgare me mu… i shkelqejn si gurzat e shandanit n’xhami. Të marrin ment kur i shef gjat e koka t’dhamet”.
“Kaq t’bukur, a?”, pyeti veten tregtari dhe preku një e nga një dengjet e mëndafshta, derisa dora i ngeli mbi një brokat gurkali me lule e gjethe të verdha. “Kjo do i shkojë me siguri”, mendoi, tërhoqi dengun nga rafti dhe hapi copën mbi tavolinën e prerjes.
“Sa po t’duhet trim?”, pyeti malësorin, mori shkumësin nga një kuti llamarine biskotash dhe rroku vizoren e drurit në dorë si shpatë.
“T’thash zonti, nuk di; sa marrin gratë”, u përgjigj me siklet djali dhe u skuq nga zori. Dukej sikur dyshemeja i digjte këmbët e donte të ikte, të ikte.
“O i mjeri un me ty!”, qeshi dyqanxhiu. “Sa e naltë asht kjo zana jote? E shnosh, apo e ligsht?”.
“Nji kokë posht meje, zotni. Nuk asht e shnosh, breh, as e hollë jo. Asht tamam… si nana jeme, gjet rahmet! E but, e amel…”.
“Ruhu trim, se po t’bin dhamët prej mjaltit”, qeshi me të madhe dyqanxhiu, mati copën mbi tavolinë dhe me vizoren si shpatë hoqi vizën me shkumës aty ku do ta priste.
Qeshi edhe djali i lehtësuar. I sertë zotëria, por ama e kish ndihmuar edhe më shumë sesa dinte. Kur mbaroi me copën e bukur me lule, shtroi mbi tavolinë një pëlhurë të bardhë, diç llogariti e më në fund preu, e palosi përmbi tjetrën, i mbështolli të dyja me një letër të verdhë ushtrie e i lidhi me spango lini.
Më në fund, djali pagoi pa bërë fjalë atë që i kërkoi tregtari, doli i lehtësuar e u ul e ndezi një duhan në një stol të vogël jashtë derës së dyqanit. Tregtari e pa nga brenda dhe, megjithëse e kish inat kur i uleshin aty, nuk bëri zë, por ktheu tabelën “Mbyllun” e u ngjit në katin e sipërm, në shtëpi, të çlodhej.
Sahati ra nëntë herë dhe djali u kujtua që nuk kish shumë kohë. Thithi cigaren fort për herë të fundit, flaku bishtin në një pellg me ujë të baltosur, pa në krahun tjetër të rrugës këpucarin që po i lëvdohej një myshteriu dhe eci drejt rrobaqepësit, dy dyqane më lart për nga ura e Bunës.
Jashtë, dy gra rrihnin tezgjah e llomotiteshin pa dëgjuar se ç’thoshte tjetra. Bobina me lesh të zi kalonte mes fijeve shpejt e pa zhurmë, shoqëruar nga dy goditje të njëpasnjëshme të krehrit, si rrahjet e zemrës që e kish lënë në kullë. Gratë e panë një çast, pastaj vazhduan punën e muhabetin.
Brenda, dy çirakë, që po qortoheshin me kërcënime se do i thoshin zotërisë, sa e panë në derë, ndryshuan qëndrim e folën njëherësh:
“Nadja mirë, zotnia juj!”.
“Mirmjes!”, ia ktheu djali. “Ku asht ustai?”.
Më i vogli rendi drejt derës së pasme të dyqanit dhe thirri:
“Zotni! Nji myshteri”.
Malësorit iu mësuan sytë me errësirën e dyqanit dhe pa përreth dhomën me dy makina qepëse, një tavolinë të madhe të mbuluar me rroba, varëse në tavan me lloj-lloj teshash dhe ca si trupa njerëzish pa kokë, veshur me kostume e fustane. Nuk kish qenë kurrë në një zejtar si ky dhe, po të mos e dinte se me se merrej, do kish menduar se ishte hajn që grabiste robt për tesha.
Nga dera e pasme hyri një mesoburrë me syze, veshur qytetarçe, me një rrip të hollë të verdhë varur rreth qafës, që buzëqeshi me hare dhe i bëri shenjë çirakëve të largoheshin.
“Mirë se erdhtë, zotëri! Me se mun t’ju ndihmojmë? Ne kemi tehzgjahnë më të mirë në tërë qytetin. E marrëm leshnë pe Korçe e pe Erseke; më të mirë s’gjen”, dhe u nder të merrte diçka mbi tavolinë, por djali, që u habit pak me të folurën e tij, e ndali e i zgjati pakon e mbështjellë me letër ushtarake.
Rrobaqepësi e mori, e këqyri mirë e mirë, mërmëriti e këqyri nga ana tjetër e rrugës si me inat, pa djalin në sy dhe hapi pakon mbi tavolinë.
“Goxha mirë, goxha! Mirë, mirë! Brokat Venecje, jo llaf!”, pastaj iu drejtua klientit: “Për zonjën, besoj? Ku është zonja?”.
Malësori u hutua; nuk kuptoi se ç’kërkonte korçari dhe ktheu kokën andej nga duhet të binte dyqani i copave, sikur të kërkonte ndihmë, sepse atë bisedë e kish bërë edhe më parë dhe sikleti e kapi prapë tani që duhej të shpjegohej. Do kish qenë më e lehtë po ta kish shitësin e copave aty, por…
“Me kët pëlhurën du t’me qepni ni fustan per zana, zotni.”, foli kur u bind se askush nuk do i vinte në ndihmë. “Du ta qepni sot. Ju paguj per munin”.
Rrobaqepësi e pa me habi, urdhëroi çirakët t’i pastronin tavolinën e prerjes nga rrobat dhe hapi mbi të pëlhurën, që mbushi dhomën me aromën e barit të molës, u dha dritave të varura mbi tavolinë një xixëllim blu e bëri që muret të blunin si dimër. E përkëdheli thuajse me epsh mëndafshin që i bulzi lëkurën mornica e i ngriti qimet e krahut nga kënaqësia. U përkul, nuhati thellë aromën e copës së re e më në fund u ngrit, hoqi syzet e veshura nga fryma dhe pastroi fytin me dorën mbi buzë.
“Duhet… të vijë zonja për masën. E mbarojmë sot, posi, para akshamit, po i thuaj zonjës të vijë para dreke”.
“Të vi ktu? Zana?! Nuk zbresin zanat n’qytet, zotni. Ajo asht n’kull teme… Asht larg; asht zan e nuk vje dot”.
Rrobaqepësi u mendua një hop. Më në fund u çel e trokiti duart në shenjë triumfi:
“Epo mirë, do bëjmë si do bëjmë edhe pa zonjën Zana këtu. Do ia bëjmë fustanë me elastik pe Amerike, që t’i apet e mbyllet pas belit. Sa e gjatë është çupa; më fal: zonja Zana?”.
Djali u kujtua për ato që i kish thënë pëlhurashitësit dhe përsëriti:
“Nji kok posht meje; me flok t’arta e synin si uji i Valbons. Nuk asht as e shnosh e as e ligsht; asht e bukun… Ma e bukra e zanave… Ene dilli e ka zili, ene e djeg ka marazi se s’e shef dot”.
Rrobaqepësi u mahnit nga përshkrimi dhe pa pyetur më për masa e përmasa, diti se ç’duhej të qepte. Nuk i kish bërë vaki kurrë një rast i tillë; i bindur për modelin nuk kish ç’i duhej masa; të bukurat i shkojnë sho-shoqes. Veç donte ta qepte; ta prekte copën e butë e t’i kërkonte falje kur ta priste; ta përkëdhelte e ta falënderonte. Brenda pantallonave merinosi ndjeu vehten t’i fryhej dhe, i paduruar të fillonte, iu drejtua malësorit:
“Më katër e ke gati”, i ktheu shpinën dhe hapi krahët mbi copën e shtrirë në tavolinë, si për ta parë edhe një herë të fundit para se ta priste, ta vriste për ta rilindur më të bukur.
Djali doli i kënaqur që biseda nuk kish qenë e sikletshme si me copashitësin e sapo shkeli në kalldrëm, megjithëse dielli qe ngritur e vapa digjte, mori frymë i freskuar e kujtoi me zor se këpucari ishte dy dyqane më lart, ngjitur me kallajxhinjtë, që, kur u kaloi pranë, e lanë poteren e goditjeve mbi llamarina, si për t’i premtuar se po të hynte në dyqanin e tyre nuk do bënin aq zhurmë. Por zana s’kish nevojë për kusia e tepsia.
Ulur para derës së vet, këpucari, që kuvendonte me do burra të tjerë me veshje të përziera gjysmë qytetare, nuk e ndërpreu bisedën, por e vërejti djalin në sy një çast, si për ta blerë se ç’donte dhe, kur pa hutimin e tij, vazhdoi muhabetin me të tjerët, derisa këta i dhanë selam e ikën.
“E di metren e kamës sate, o trim?”, e pyeti malësorin e i thirri çirakut: “Sill kallupin k’tu!”.
“Nuk kam ardh për vedi, zotni. Du t’me bani i pal kpuc zanash.”
“Zanash, e?!”, qesëndisi këpucari. “Femnat tana zana jan, or trim. Këpuc çikash, a grash? Për ke i ke?”.
“Heu! Nuk po di, bac”, ia ktheu i turbulluar djali plakut. “Per Shëngjergj nuk di! A jan zanat çika, apo gra?”. U mendua një çast e, si me lutje, përsëriti: “Këpuc zanash bac; kaq di me than”.
Këpucari rrudhi vetullat dhe e mati nga koka te këmbët myshteriun e hutuar. Për habi, nuk ishte i pistë si malësorët që zakonisht blinin opingat e tij, me sholla gome automobili. Këpucët ushtarake, megjithëse të vjetra e të pluhurosura, mbaheshin akoma mirë; këmisha e linjtë, që dikur do kish qenë e bardhë si bora, tani, edhe pse e hirnosur, e pastër, bënte kontrast me xhamadanin e zi me kopsa kocke të bardhë. Në atë dyqan kish dëgjuar plot kërkesa të çuditshme për pafta floriri, gjithfarë lidhësesh e deri te këpucë me taka për burra, por për këpucë zanash nuk kish ndjerë kurrë.
“Un s’kam nigju kurr per zana t’martume; kpuc gocash… të bardha e me pafta t’bronxit, qi edhe po u erren i shklqen prap me pak uthull a limon”, vendosi ustai me sytë humbur diku tej në kala. “Sa t’madhe e ka kamën kjo zana jote?”.
“T’vogl bac, ma t’vogl se pllama jeme. Kte e di mir, se ja nrofa vet, me kto dur, n’votër e ju kuqen si trandafilat n’oborr t’kishes. Po e ka lekuren e but e nuk guxova me i math opingat e nan’s, gjet rafmet, ene pse t’reja. Ia bleu baba n’Diber… E preu hasmi n’rrug e nana nuk i mathi kurr…”.
Këpucari u lëshua në karrige, kudhra i rrëshqiti mes shalëve dhe mezi e kapi pa i rënë në këmbë. I kish dëgjuar dhe më parë ato dhe nuk mbante mend se ku e kujt, por për Krisht i kish dëgjuar. E dinte rozën e butë që përshkroi djali, por ngjyrës nuk i jepte dot emër.
“T’bardha. A thu t’ja bajm t’bardha, trim? Dhe me dy gisht tak t’pjerrët sholle të veshme me lëkur t’bardhë, gjith qepun me fije arit”.
“Bukur boll bac; kpuc zanash!”.
“Sot para meshet jan gati”, e mbylli plaku negocimin, hyri në dyqan dhe përplasi derën pas shpine.
Malësori zbriti në kalldrëm e nuk diti ç’të bënte. Megjithëse nuk kish shkuar as dhjeta, dielli përcëllonte dhe gjinkallat në kodrën përkrah, në kor, këndonin për dertet e veta. Te çezma e pazarit, dy-treqind hapa në të majtë, kalamajtë lageshin e harenin me freskinë e ujët dhe askush nga zejtarët e kalimtarët nuk i bënin zë. Djali u çapit me hap të rëndë drejt ujit dhe ‘kuçedra’ e vogël me flokë të verdha, bërë si tufa spangosh qull, që kish zënë burimin e nuk i linte çunat të lageshin, u hap me frikë e respekt dhe e la të pinte e të regjte një copë herë kokën e qafën në ujin e ftohtë, si currili i një kristali dimri që shkrinte në bjeshkë.
I mungonte aq shumë zemra e vet, që nuk ia kish ndjerë përpëlitjen që kur la kullën me natë e zbriti në qytet. Nuk ndihej në siklet, përkundrazi, një kënaqësi e plogësht e kish pushtuar si rehatia e zjarrmisë të sëmundjes dhe hapi i pasohej nga një rënkim i zgjatur, që ia mekte frymën, por pa siklet. Nuk merakosej; e dinte që zemrën do ta gjente prapë atje, ngrohtë, pranë vatrës, përkëdhelur nga zjarri që e humbte në shëmbëllime të së ëmës dhe kërcitjet e cungjeve që rënkonin në flakë, njësoj si ata që hidhte dikur i ati, duke mërmëritur ca lutje të pakuptueshme, magjike.
“Ash ma leht n’Bun, or trim”, i foli dikush nga pas e djali hoqi kokën nga çezma e u kthye andej nga i folën. Një plakë me shami të bardhë, me dy shtama në duar, i qeshi e vazhdoi: “N’Bun po lahesh me shpejt ene un po mush pak ujë e po shkoj n’pun teme”.
Djali qeshi e shtroi flokët me duar, që, shtrydhur nga prekja, i rrodhën mbi gjoks e këmishë.
“Mir boll e ke, nan, po s’po di not e kam fryk se mytem”, ia ktheu e ia mori shtamat, ia mbushi dhe e pyeti: “A je larg, nan? A don me t’ndimu, se bukur t’rana qekan?”.
“O lum nana qi t’ka, trim! Ty t’falemnerës, po hajt, se a msu nana me shtama”, ia mori nga duart plaka e ktheu e iku me bekime.
Djali hodhi prapë pushkën në sup, u mendua një copë herë dhe në fund eci drejt urës. Donte të shihte varkat e anijet, që dikur i ati i kish thënë se i mbante mbi ujë premtimi për xhevahire të sjella nga larg, që edhe po të mos i kishe njësoj ishte, por të gjithë i donin e ëndërronin.
Dërrasat e mbërthyera në hekurin e ndryshkur kërcitën nën hapat e tij e iu duk sikur ura i foli me ca fjalë që nuk i njihte, por i ngjanin rënkimit të lodhjes së udhëtarëve, që e shkelnin përditë me shpresën se do i çonte për fat në Mat të Zi e do i kthente prapë në shtëpi të vet, ku i prisnin nënat e bijat e merakosura. Njerëzit e kafshët nxitonin me hapa të kujdesshëm; veç ai eci ngadalë e u ndal në mes të urës, aty ku binaja ngrihej për varkat e ulej për robt.
U mbështet në parvazin e hekurt, humbi shikimin tej e njerëzit që kaluan përkrah e këqyrën me habi tek rrinte ashtu, i palëvizshëm, si roja në bedenat e një lufte që kish mbaruar me kohë. Dielli u ngrit në kupë, i lodhur nga vapa e vet, e pastaj rendi e u var drejt perëndimit, sikur dikush nga varkëtarët që lundronin poshtë urës ta kish shtyrë, “hë se trimi po digjet e zana po pret”.
Bota pushoi së foluri; as dërrasat nuk kërcitën më, derisa sahati ra katër herë e malësori ndjeu buzët t’i digjnin, plasaritur nga etja që s’e kish ndjerë ta thante, përhumbur, në pritje të vaktit kur do merrte të kthehej prapë në kullën e tij, ku ia kish lënë zemrën zanës, që nuk vishte dot petkat e nënës.
I zgjuar si nga kllapia e një dalldisjeje, djali u kthye andej nga kish ngjitur urën pesë orë më parë. Xhamadani i zi, që, po të mos kish qenë puhiza e Bunës, do i qe ndezur nga zagushia, i dogji dorën kur rregulloi mbi sup rripin e pushtës. Nuk mbante mend sa kish ndenjur aty, ku i ati i pat treguar për Bajlozin e detit, Venedikun dhe luftën me Malin e Zi. Por edhe pse i mungonte baba dhe si në përhumbje e ndjente akoma mbi flokë përkëdheljen e dorës së tij të ashpër, mendja i rrinte te zana; vetëm në kullë, me zjarrin e vatrës fikur dhe ulërimat e egërsirave përreth.
Mezi priste të arrinte në dyqanin e toskut rrobaqepës; donte t’ia merrte vrapit, por burri nuk i vrapet as plumbit e jo më dëshirës për ta parë e prekur, në merak, atë që do vishte zana dhe kullës do ia ngrohte prapë muret e ftohura nga vetmia. Nuk ish larg, por i dukej sikur hapat zgjateshin e mali nga pas ia tërhiqte rrugën, t’i vononte ngazëllimin, xheloz, sepse nuk ish as mal, por një kodër me shkurre pa zana. Pas sa e sa ‘selam-alekum’ dhe ‘tungjatjeta’ të burrave që i kalonin në krah dhe i ziliseshin shpatullave të tija të gjera dhe belit të hollë, me brezin e varur pak në të djathtë nga pesha e alltisë, me shqipen gdhendur në dorezën e fildishtë, u gjet përballë me rrobaqepësin që e priste në majë të gishtave para dyqanit e fërkonte nofullën, sikur mjekra e rruar taze atë mëngjes t’i qe rritur nga padurimi.
“Mir se erdhtë, zotëri! Tamam në vakt. Fustanë e keni gati, ta shëkoni e pastaj ta mbështjellmë për bukuri, që të mos i ndyet udhës zonjës”.
Djali e ndoqi me kërshërinë e një fëmije, që mezi mbahet nga padurimi të shohë atë që do, por që s’di se ç’do jetë. Rrobaqepësi i urdhëroi me kokë çirakët të largoheshin dhe me dorën e djathtë futur në mëngë të jelekut, në një pozë napoleonike, iu përball tavolinës e tregoi me të majtën fustanin e shtrirë mbi një beze të bardhë. Malësori u afrua me ndrojtjen e një takimi të mezipritur dhe ustai e ndoqi në ankth me sy, t’i shihte reagimin.
“Besa, s’kam pa gja ma t’bukur n’jet teme, zotni!”, foli i mahnitur dhe tentoi ta prekte mëndafshin, por dora i ndali një gisht mbi copë e përkëdheli ajrin sikur të ndjente një forcë të padukshme ta mbante afër e larg në mrekullim. “Ma mshtillni bukur mir, zotni, si nishan, se vallahi kam frik ta preki se po e prish me durt e mia ‘trasha’.”
“Po nuk prishet bre, i uruar!”, qeshi me ngazëllim rrobaqepësi i çliruar nga pritja e reagimit. “Është brokat Venediku bre; pe atyre që rrojnë shumë e as boja nuk i del pe të larit… Preke, preke, ta ndjeç se ç’është i butë… për lëkurë sulltaneshash është. Ashtu, që!”.
Djali e tërhoqi dhe mbështeti dorën mbi allti e fytyra iu ndez nga gëzimi.
“E di bash mir, zotni, qe nuk prishet, veç po du qe per sefte ta preki zana; asht per te e un s’po du t’kenaqem i pari. Ma mshtill bukur mir e t’u rrit’ nera për munin!”.
Me fustanin nën sqetull, mbështjellë me bezen e bardhë e sipër saj tri shtresa gazete lidhur me fjongo të kuqe, djali kaloi para kallajxhinjve, që këtë herë nuk e ndaluan zallamahinë, por veç e panë me përçmim, se nuk i kish begenisur të blinte diçka. Tani që shpirti i qe ngrohur dhe meraku e kish lënë, edhe sikur këpucët të mos ishin aq të bukura, mendoi se nuk do prishte shumë punë; zana do kënaqej e nuk do pendohej që ia kish marrë zemrën.
Kur malësori ndali në kalldrëm, këpucari, ulur para derës së vet, akoma s’kish mbaruar punë me këpucët e bardha që ndrinin si bora e kallnurit në oborr të kullës. Me gjilpërën shkuar fije ari, malësorit iu duk sikur burri po qepte një kuti inxhish, ku do flinin nishanet e një nuseje me tela.
“Per Krisht…!”, mendoi e priti aty ku ndali derisa plaku mbaroi punën e vet dhe me një palë gërshërë pa gishta preu dhe nyjën e fundit, shtriqi kurrizin dhe veç atëherë e vuri re djalin që me pushkën në sup dukej sikur bënte roje; pas tij mbledhur një tufë robsh prisnin radhën a veç këqyrnin me kureshtje ato këpucë, që kush s’i kish parë në atë dyqan opingash me shoje rrotash automobili.
“T’lumt dora bac!”, e uroi malësori, pa ia ndarë sytë këpucëve që ustai la mbi tavolinën e vogël, në krah të kudhrës dhe çekiçit me bishtin e gërryer e të llangosur me mastiç.
“Of, qekam kput e s’e paskam marr vesht.”, rënkoi plaku, që u ngrit me zor, kërciti shpinën me zhurmë, sikur theu një tufë shkarpash të thata dhe e pyeti: “A don me i pa ma mir, trim?”.
“Jo, bac! I ke pa e i ke qa ti. Po tutem me i prek se po i ny me voj pushket. K’to jan per kam t’buta zanash e jo për dur si kto”, dhe tregoi pëllëmbët sikur të lutej që qielli t’ia mbronte këpucët edhe nga duart e veta. “Mshtilli bac, mshtilli me nji bez t’but e pastër, se ta paguj ene ate”.
Plaku tundi kokën, mohoi me dorë, hyri në punishte e doli me një kuti kartoni të përdorur, por të lidhur mirë me një ushkur të trashë, si të kish frikë se këpucët s’do i mbante dot e do i iknin malësorit rrugës.
“I gzoft!”, tha, ia la djalit në dorë e u lëshua i çliruar në karrigen e vet.
Mbyllur edhe këtë pazar, malësori mendoi pak se mos i duhej dhe diçka tjetër, por nuk gjeti dot asgjë; i dha selam burrave, këqyri malet tej në horizont dhe mori rrugën. Kish edhe katër-pesë orë dritë, por aq larg sa ishte e dinte që nata do ta zinte në udhë e terri do mbulonte kullën, se zanat nuk dinë të ndezin bishtuk.
Nxitoi hapin, e iu lut maleve t’ia bënin rrugën më të lehtë, të paktën të shkonte sa më shpejt të mundej. Njësh me të, të tjerë udhëtarë çapiteshin para hajvanëve të ngarkuar me gjithfarë sendesh, që veç në qytet i gjeje. Për çudi, të gjithë ecnin ngadalë, sikur ditën ta kishin para. Kafshët dukeshin të lodhura. Nën peshën e samarëve ngulnin patkonjtë në dheun e thatë e troku i tyre ndihej si lodra në valle: tum, tum… tum, tum… tum, tum…
Malësori nuk kuptoi pse ecnin aq ngadalë; mirë mushkat e kuajt e kishin hak, se helbete ngarkuar në atë vapë, por edhe fëmijët nga pas merrnin frymë si me zor, sikur ajri të qe rralluar njësoj si në majë të bjeshkëve, ku njeriu frymon thellë e afshi i gjoksit i del me mundim.
“Halle t’veta”, mendoi e i la pas, se zemra e priste në kullë, ia ndjente përpëlitjen nga larg e i trembej për të natës, në dhomën e errët, mes shpirtrave që vërtiteshin në tavan e kërcisnin trarët.
Në këmbë të bjeshkës ndali e shoi etjen në krua; goja i qe tharë e dhëmbët i kërcitën me zhur, sikur të kish vrapuar mes pluhurit në një stuhi shkretëtire. Lau fytyrën, qafën dhe kur njomi flokët, duart iu ndynë si me dhe, njësoj si atëherë kur mundej me kushërinjtë e, me që ishte më i vogli, ia ngjyenin kokën në baltë dhe nëna merakosej se mos e kishin rrahur.
Freskuar, shqisat iu liruan e më në fund vuri re se uji nuk rridhte. Stërkalat e rrjedhës kishin ngrirë pezull mbi gurë. Uli sytë të shihte reflektimin e vet. Edhe uji me të cilin u la e pastrua akoma nuk i qe bashkuar rrjedhës, i shihte pikat të binin, por aq ngadalë, saqë futi dorën poshtë tyre e priti më kot t’i lagnin lëkurën. I pa gjatë të xixëllonin si diamante të paprerë, varur në fije të padukshme. Diku lart në bjeshkë, një rrufe zbardhi qiellin e drita i vrau sytë, sikur dielli, që për çudi ish akoma lart, edhe pse deri tani kish bërë tri orë rrugë, të kish teshtirë një mijë vetëtima. Kur zbardhëllimi u shua e qielli mori prapë ngjyrën e vet, zemra e maleve oshtiu e bota iu drodh nën këmbë. Veshët i dhembën e i mbuloi më kot me duar, sepse uturima vazhdoi gjatë e dikur u shua me jehona të frikshme, sikur malet t’i bërtisnin njëri-tjetrit. Rroku pushkën e befi në këmbë i merakosur për zanën; kush e di sa do ish trembur! U lëshua shtegut, rendi e rendi dhe udhëtarët, që panë veç pluhurin e vrapit të tij, bënë kryq e iu lutën zotit t’i çonte shëndoshë në shtëpi, se ato male ishin plot me xhinde që kalërojnë erën e dot nuk i sheh.
Nuk e ndali vrapin derisa pa kullat e para të fshatit. Tani bota kish heshtur e ndaluar dhe veç revanit të vet nuk dëgjonte asgjë tjetër; zogjtë nuk këndonin, gjethi nuk lëvizte e ajri ia digjte lëkurën si fërkimi i shalës së kalit.
Në çezmën e shnaut një grup udhëtarësh po freskonin kafshët. Burrat, ulur përdhe tymosnin duhan me shtëllunga të mëdha, që u dilnin nga goja si zjarri i kuçedrës e vareshin pezull në ajër si re.
“Mirmrama burra!”, përshëndeti djali.
Askush nuk iu përgjigj; nuk kthyen as kokën ta shihnin kush po u fliste. Malësorit iu duk e pasjellshme, por nuk kish kohë t’i ngelej hatri e t’u kërkonte llogari, se në udhë, helbete, përshëndetet edhe hasmi!
I la, mori prapë vrapin e u ndal veç kur pas kodre pa kullën e vet, të heshtur, me dritaret mbyllur, pa tym në oxhak dhe bota iu ngjall përsëri; koha, si lumë i lëshuar nga prita, mori prapë rrjedhën e vet. Dëgjoi gurgullimën e kroit në luginë e cicërimat e zogjve përreth. Gjunjët iu drodhën e krahu ku mbante fustanin dhe kutinë e këpucëve i dhembi, i mpirë, sikur të mos e kish lëvizur prej orësh.
Ia kish dalë të kthehej me dritë! Meraku iu shua, ndaj shtroi hapin. Larg dëgjoi kambanën e kishës që binte për meshë. Kish akoma edhe dy orë ditë; pyeti veten: “Si asht e mundshme?”, por dëshira për t’u kthyer te zemra e vet ia mundi pyetjet dhe vrullin e mbajti para derës së rëndë të kullës, si portë kështjelle, që i ati e kish bërë me duart e veta: hasmi mos hynte dot, por edhe ata që jetonin aty mos dilnin, mbyllur me dashurinë që mbanin e i mbante brenda.
Çelësi u fërkua me metalin brenda bravës dhe në fund kërciti me zhurmë, sikur zinxhiri i padukshëm që mbante lidhur kullën u këput e muret morën frymë të liruar nga ankthi i mungesës së të zot. Ktheu kokën dhe një herë nga kisha, larg në shpatin tjetër, dhe dielli, pingul mbi të, i vrau sytë e lëvizi çuditshëm, shpejt. Ndryshe nga më parë, kur bota ndaloi që të kthehej shpejt, tani gjithçka nxitoi dhe ai, njësoj si udhëtarët në burim, nuk ua ktheu “mirmramën” besimtarëve që, mbaruar meshën, kaluan përgjatë murit të oborrit të tij dhe e përshëndetën me shpresë se mos bënin një dorë muhabet. Djali i dëgjoi tek flisnin me ca zëra të hollë e të pakuptimtë, por, kur hapi gojën t’u kërkonte falje që t’ia përsërisnin atë që i thanë, njerëzit nuk ishin më aty, kish rënë nata e bulkthi i këndonte dashurisë së vet e ai veç natën mund ta shihte zanën.
Mbylli derën pas vetes e i vuri hekurin. Mbajti vesh, por kulla heshtte; nuk dëgjohej as fërfëllima e mbytur mes pllakave të çatisë edhe pse jashtë kish nisur të frynte. Ndezi qiriun, vari pushkën në buzë të shkallëve, u freskua në hamam me veshët lart, por nuk dëgjoi asgjë. Kish frikë të ngjitej; çdo gjente a ç’nuk do gjente lart e trembte, jo për veten, por për diçka që nuk ia kuptonte fillin e qëllimin.
“Hec burr!”, i dha zemër vetes. “Me gjashçe n’brez e tutesh?!”.
Shkallët kërcitën nën hapat e ngadaltë e iu duk sikur teshat që bartte në krah ia kishin rënduar veten dyfish dhe druri i vjetër do epej e do thyej, pa e lënë të mbaronte atë që kish nisur. Ish aq afër dhe e ndjeu zemrën t’i përpëlitej. Në krye ndali, sapo shkeli në dyshemenë e katit të sipërm. La alltinë në tokë; u shkund e rregullua; me padurim hapi derën e odës së madhe e ndenji në prag, të mos trembte atë që ish brenda, por ama i sigurt se edhe burrnia e vet nuk do ta kalonte dot derën e do priste aty, përdhe, pranë alltisë, si diçka që nuk i duhet kujt me zana.
Oxhaku ish shuar me kohë, por dru kish plot në krah të shiltes së babës, ndaj i la pakot mbi sepeten e nanës poshtë dritares dhe u mor e ndezi zjarrin. Qiriu i vogël do shuhej shpejt e ato që do shihte, bënte e thoshte, donin kohë dhe veç zjarri u jep njerëzve durimin e plakut, që e di se cungut i duhet tridhjetë vjet të rritet, por e djeg ora, që ikën e nuk kthehet më.
Flakët lëpinë muret e në cep të odës shkëlqyen sytë blu që ia kishin marrë mendtë.
“Eja pran zjarrit, zan!”, iu lut pa guxuar ta shihte gjatë. “Nata po ftohet e po smunesh”.
“Zanat kan ftoht veç kur vishen, trim”, ia ktheu zëri i ëmbël, që i ngjante me të së ëmës dhe së motrës, që kish shkuar e re. “Po ti rehatou, se nata asht e gjat. Mos ki dert per mu; kur çlodhesh po nrrojm nishanet e pastaj un t’sjelli buk te votra”.
“Mir zan, si t’dush!”, foli djali e ndjeu sytë t’i rëndoheshin. “Po mshtetem veç pak n’shilte t’babës, se besa më kputi dita”.
E mori gjumi njësoj si në prehër të nënës dhe në ëndërr i erdhi e motra.
“Ku e ke gjet ket zan, vlla? A nuk t’kam tregue qe zanat t’i marrin mend me magji?”.
“Ani motër!”, ia ktheu. “Po ju të dyja iket e zana m’premtoj se po ia dhash zemren, n’ftyr t’saj do t’shof ty e nanën përdit. M’ka k’put malli për ju, motër!”.
Zgjati duart ta rrokte, por vegimi i saj u tret dhe veten e gjeti shtrirë në rudinë, me diellin që i ngrohte ballin; kokën mbështetur në prehrin e nënës, që diç po i thoshte:
“…se veç nji zemer ke, bir. Mos e ndigjo motrën tane, se ajo iku e re e nuk msoi se ç’asht dashnia. Ene zanat femna jan, bir, e femna bahet nanë a shtrig prej burrit. Ti bane nanë, bir!”.
Njësoj si e motra, e ëma tisi në ajër dhe djali hapi sytë e humbi shikimin në zjarr dhe në shkëndijat që ngriheshin në ajër si xixëllonja e shuheshin para se të binin mbi rrogoz.
Ktheu kokën nga cepi; u tremb e u ngrit ulur. Kish ikur!? Shikimi iu zgjua plotësisht dhe i çliruar ia pa sytë e shndritshëm nga ana tjetër e vatrës.
“Thash se ike, zan!”.
“Ku me shku, trim? Nuk më len zemra jote. Ajo asht n’kafaz, po un jam robinë”, dhe hapi krahët e ia zgjati koshin e vogël, thurur me degëza të njoma molle me gjethe e lule. Brenda, mbi një tufë të flokëve të saj të arta, pulitej zemra e tij. “Po e l’shova, ti fikesh trim! Të dhash fjalën se po ta kthej kur t’me sjellish teshat e t’me bash nanë”.
“Qe, aty jan, zan, përmbi sepet t’nanës. Merri!”.
“S’po munem, trim. Ato jan nishanet tua e veç ti munesh me m’vesh, me m’ba gru e me m’zhvesh, me m’ba zanë. Un tash po ta kthej zemrën qi m’le peng e po t’lutem me majt besën”.
Djali hapi këmishën dhe zbuloi zgavrën e gjoksit të mbushur me gjithfarë lulesh, që e mbanin gjallë; magji zanash me aromë luledeleje.
“Maje, se s’ka ç’po m’duhet, po pate frik”, i foli i mërzitur dhe mbylli këmishën.
Zana e përkëdheli në gjoks e sedra e malësorit ia lëshoi vendin ëmbëlsisë së bindjes. Ia hapi këmishën, urdhëroi lulet të linin gjoksin; futi zemrën në vend të vet dhe e puthi plagën, që u shërua e u mbyll sikur të mos kish qenë kurrë aty. Djali u zgjua nga ajo kllapi, e kapi duarsh dhe iu ankua me lot:
“Pse zan, pse? Pse s’e majte? Un vet ta dhash”.
“Po ajo e imja asht, Trim. Ti maje pak, se mu m’u lodhne durt e du me vesh nishanin tand. Mos ki dert, do e marr prap e do flej me te pernate”.
Djalit i qeshi fytyra; hopi e mori fustanin; e zhveshi me kujdes nga shtresat e gazetave dhe, pasi hapi edhe pëlhurën e bardhë, ia nderi para zanës, kurioz për reagimin e saj. E pa tek e preku e mrekulluar, me gishtat si filiza e thonjtë e gjatë e të hollë gërvishti me delikatesë e kënaqësi mëndafshin e butë, që nën dritën e zjarrit në vatër mori gjithë ngjyrat e ylberit. I kënaqur që ajo e preku e para, djali la pëlhurën mënjanë; ia vari fustanin para e ia mbështeti mbi gjoks.
“Ma vish, Trim!”, e nxiti zana.
Djalit iu kujtua se si nëna vishte motrën kur ai ish kërthi e u përpoq të kujtonte veprimet e saj. Ia ngriti krahët lart e me kujdes kaloi copën e mëndafshtë: nga duart, te koka, supet e beli. Dhe kur fundi kaloi vithet, fustani iu derdh deri në fund të këmbëve si një kambanë kishe, që binte veç për veshët e tij. Zana e rregulloi vetë pas trupit, u pa mirë e mirë, thuri flokët gërshet e priti në mes të dhomës. Tani ajo nuk dinte ç’të bënte. Magjia i qe fshehur nën mëndafshin që ia përkëdhelte lëkurën e shqisat iu zgjuan; buzët iu hapën pak në pritje të diçkaje që e dinte se duhej të ndodhte, por çfarë…?
Djali e puthi me ndrojtje e vajza qeshi, iu hodh në qafë dhe ia ktheu puthjen më fort, si për t’i nxjerrë turpin.
“Trimi jem, Trim, Trim… Fustan si ky s’ka pas as motra ime, që mori Gjergjin…”, tha, u rrotullua si në valle; ia hapi këmishën djalit dhe e puthi në gjoks, si për t’ia falënderuar zemrën, e pastaj e pyeti: “A t’ka marr uja, Trim?”.
“Më mjafton ti, zan!”.
“E di, Trim, e di!”, i tha me naze. “Po pak buk do ta lehte natën”.
“Po k’puct, zan, a nuk po i vesh a?”, u kujtua djali.
“Ato jan për me i pa bota, loç”, ia ktheu e mori bukën, djathin dhe thikën nga dollapi i vogël në krah të derës.
Trimi nuk kuptonte; nga e dinte zana se ku ishin ushqimet, por vajza valëzonte fustanin nëpër dhomë sikur të jetonte aty prej kohësh e kjo ish shtëpia e saj. Ai ulur në shilten e babës dhe ajo mbështetur në gjurin e tij, hëngrën në heshtje. Zjarri i ngrohu me përkëdheli dhe flaka ua çoi mendjen larg, në vende të bukura, ku egërsirave u dëgjohet veç zëri, larg, njësoj si këtu, në kullën me derën e mbyllur me hekur.
“A po m’ban prap zan, Trim?”, e pyeti vajza.
“Si me t’ba o drit?”, pyeti djali me kërshëri.
“Ma hjek kët fustan qi m’veshe e m’len ‘ta perkdhel zemnen e amel”, i tregoi vajza e ndenji në këmbë para tij.
Djali u ngrit në gjunjë, ia ngriti fundin e fustanit e i zbuloi këmbët e drejta me lëkurën e bardhë, që as terri i dhomës nuk ia errte dot. Duart e ashpra të malësorit e përkëdhelën nga kyçet e këmbëve deri te mollëzat e duarve dhe zanës së liruar nga mëndafshi iu zgjidh gërsheti e i ra mbi gji. Djali e mori në krahë, zana ia nguli thonjtë në gjok e ndjeu zemrën e tij të përpëlitej si e zogut.
“Kadale, Trim!”, i pëshpëriti në vesh dhe djali ndjeu zjarrin e vatrës brenda vetes dhe shpirtin t’i ngrohej.
Jashtë, rrebeshi uturinte e bjeshkët qanin për zanën. Në tavan, nëpër trarë, motrat e saj fluturonin me dritën e kuqe të flakës dhe i këndonin zjarrit, që ky mos të fikej; të shihnin në ekstazi se si bota ndërrohej me çdo rënkim e prekje, derisa një rrufe tundi malin e zana iu këput Trimit mbi gjoks e fjetën të dy. Zanat zbritën nga tavani, i mbuluan me velenxën e nënës; i thanë motrës lamtumirë e u tretën me zjarrin që u shua.
Nata shkoi, zbardhi e Trimi u zgjua i trembur se mos e gjitha kish qenë ëndërr. Në krah, zana flinte e diç pëshpëriste në ëndërr. E puthi në faqe, e mbuloi mirë, u vesh e doli në oborr. Mori sëpatën; sa herë që donte të kthjellonte mendjen çante dru. Nga stiva e një viti më parë, që akoma s’ish djegur, mori një kërcu të rëndë pishe, që edhe pse digjej vrap, e ngrohte odën shpejt e më pas mund të digjje të tjerë që mbanin zjarr. Sëpata goditi aq fort, saqë trungu u ça dysh dhe zhurma jehoi ndër shpate. Mali u tund e retë lëvizën, u tretën, u riformuan, sikur një piktor i padukshëm të ish penduar për telajon e pikturuar deri atëherë e shpejt e shpejt hodhi ngjyrat e harenë e një imazhi të ri. Kur qetësia u rikthye, një puhizë e ngrohtë i përkëdheli fytyrën e i kujtoi aromën e…
“Leni ato dru, bir; do zgjosh nusen. Ene yt at po pi duhan jasht, se i vshtiroset era Zanës. Ka koh per kto e ti mos u lodh se masdite do shkosh t’marresh tet moter e fmit”.
“Po ti, nan, ktu?!”, e këqyri Trimi me dert dhe gëzim. “Baba! Ku… ku asht baba?”, pyeti pa kuptuar se ç’po ndodhte.
“Po kqyr atin e bagtin, bir. I thash un ‘t’lente t’flije, se u lodhe dje n’qytet”.
Zemra i hovte ta rrokte të ëmën fort, por trembej se mos do i dilte ëndrra apo se po ta përqafonte do i thyhej në krahë nga shtrëngimi dhe mrekullia do zhbëhej.
Dera e kullës u hap me kërcitje dhe në prag u duk Zana me fustanin gurkali e flokët e verdha gërshet. Plaka e pa, la përdhe enët që kish në duar e u turr.
“Për Krisht, t’keqen nana, jo zbatht! Trim i nan’s, bjerja kpucat nuses pi dhom’ suj, se shkallat nuk i bajn mir asaj n’ket gjen’je”.
Trimi i ndali përballë; Zana i buzëqeshi, ia mori e ia mbështeti dorën mbi barkun që kish nisur t’i dukej.
“Baj si t’thot nana, Trim!”, kafshoi buzën dhe qeshi.
Djali ndjeu prapë zemrën t’i përpëlitej si një natë më parë. Ngjiti shkallët vrap, mori kutinë e pahapur të këpucëve dhe zbriti si era, sikur të kish frikë se po të vonohej nuk do t’i gjente më aty. Nëna po nxirrte ujë në pus e Zana diç i tha, sepse kur djali u shfaq prapë në oborr, të dyja qeshën dhe e panë njësoj: buzën në gaz, kokën pak mënjanë. Sikur t’i shihte dikush tjetër, do mendonte se ishin nënë e bijë.
Trimi nxori nga kutia këpucët e bardha me fije ari dhe ua zgjati grave, por e ëma e ndaloi me urdhër:
“Nimoje nusen t’i veshi bir, se asht e rand e nuk ban mir t’përkulet”. Dhe iu kthye së resë: “Ulu bij e len tet shoq t’nimoj; nuk koritet, se grat e ksaj kulle e kan barrën e rand”.
(Shkëputur nga Revista Letrare – Pranverë 2023. E gjeni në “Art’s Librari”, bulv. “Zogu I”, Tiranë e në çdo dyqan online nëpër botë, si: Amazon, Barnes & Noble etj)
