Romani i gungaçit
Gungaçi mori një letër dashurie anonime, një ftesë për takim:
“Dilni të shtunën e pesë prillit, në orën shtatë të mbrëmjes, në parkun e sheshit të Katedrales. Jam e re, e pasur, e lirë dhe – pse ta fsheh! – ka kohë që ju njoh, ka kohë që jua dashuroj vështrimin krenar e të pikëlluar, ballin tuaj të menduar e fisnik, vetminë tuaj… Më pëlqen të shpresoj se mbase edhe ju do të gjeni tek unë, me gjasë, shpirtin Tuaj të shtrenjtë binjak… Shenjat e mia dalluese: kostum i hirtë anglez; në dorën e majtë – një ombrellë e mëndafshtë vjollcë, në të djathtën – një buqetë manushaqesh…”.
Sa u trondit, me sa padurim e priti të shtunën: e para letër dashurie gjatë gjithë jetës së tij! Të shtunën ai mësyu te berberi, bleu dorashka (ngjyrë jargavani), një kravatë të re (të hirtë me xixëllime të prushta, të njëllojtë me ngjyrën e kostumit); në shtëpi, përkulur para pasqyrës, e lidhi dhe e ç’lidhi pafundësisht kravatën me gishtat e tij të gjatë, të hollë, të ftohtë e të dridhshëm: në faqe, përposh lëkurës së hollë, iu përhap një purpur i bukur në pare vezulluese, ndërsa sytë ëndërritës iu bënë më të errët… Mandej, i tendosur, ai u ul në kolltuk – mu si një mysafir, si një i huaj në apartamentin e vet – dhe nisi të presë grimëçastin fatal.
Më së mbrami, në dhomën e ngrënies, kanosëse e solemne rrahu ora gjashtë e gjysëm. Ai u nëpërqeth, u ngrit, përmbajtshëm, ngjeshi në mesore pa farë nguti beretën pranverore, mori bastunin dhe doli prajshëm në rrugë. Por jashtë tashmë nuk po mundej ta sundonte veten – lëshoi me këmbët e gjata e hollake hapa gjithë e më të shpejtë, me gjithë solemnitetin sfidues, të rrënjosur për një gungaç, por i përqafur me po atë tmerr të bekuar, me të cilin e parashijojmë gjithmonë lumturinë. Por kur hyri nxitimthi në parkun përbri katedrales, ngriu papritmas në vend: kundruall tij, nën dritën e trëndafiltë të muzgut mbrëmësor, pa t’i avitej me hapa të gjatë e solemnë, veshur me kostum të hirtë e me një kapelë të lezeçme, e ngjashme me një kapele burrash, me ombrellë në dorën e majtë dhe me vjollcat në të djathtën, një gungaçe.
Dikush i pamëshirshëm ndaj njeriut!
1930
Rinia
Studenti kishte një hundë të madhe, të dystë, i gjithi sikur të qe prej druri, katërkëndësh, shtatlartë, qe veshur me një gëzof të gjerë prej cohe të gjelbër në të errët, me një palë pantallona të ngushta (plotësisht ushtarake) me mbërthecka dhe me një palë këpucë të kohës së car Nikollait. Studenti ishte prore mysafir i përhershëm, njeri i brendshëm në shumë hotele të pasura – gjithëherë i gjallëruar, i gatshëm për mirësjellje, për shërbim, me trupin që e mbante vazhdimisht të përkulur pak përpara, me një vijë të qartë që ia ndante flokët e butë. Studenti u duk në të parat shfaqje, në teatro e pas tyre në restorantin “Kyba” kaloi në “ti” me një lehtësi të pa vënë re me ajkën e disa të rinjve që mblidheshin aty…
Por ja se si ia behu në Petërburg një patriot i tij, shok gjimnazi i qytetit të Penzit dhe nisi ta kërkojë me këmbënguljen karakteristike të provincialit: dhe doli, më së pari, se studenti, një zot e dinte ku banonte, diku përgjatë autostradës së Shliselburgut. Me të arritur atje, bashkëfshatari i tij hyri brenda një oborri të thellë e të shurdhër me mure të stërmëdha tullash, që e shihnin përmes një numri të pasosur dritaresh cullake të apartamenteve të vogla. Eci një copë herë të gjatë në kërkim të fshesarit, duke pyetur në pragjet gjysmëbodrume të tremeve, se ku banon aty një student me paraqitje të këtillë e të atillë; dhe doli se, së dyti, duhej të kishte pyetur jo për apartamentin e studentit, por të një farë vejushe të filani-fistekut, të mamasë së saj, me të cilën bashkëjetonte studenti, njësoj si të ishte e motra, burri i së cilës qe shtruar në një çmendinë.
Pas kësaj, shoku i studentit e gjeti më në fund hyrjen e apartamentit numër nëntë, më saktë, thjesht hyrjen e pasme, dhe nisi të ngjitej pa të sosur në katin e shtatë nëpër ca shkallë të pjerrëta e të errëta, ku në njërin prej shesheve të këtyre shkallareve qëndronin të palëvizshëm, njëra palë kundruall tjetrës, dy maçokë të hirtë përballë një maceje të zezë: macja dukej mu si të qe veshur me një rrobë zie, me putra të bardha dhe me gjoks pushatak të bardhë, të pellushtë; ajo qe e pastër, e nginjur, kutullohej e kënaqur dhe e qetë, kapsallitej e pashqetësuar, e përgjumur, ndërsa maçokët qenë të ligur, të ndukur, qëndronin të tensionuar, me supe të ngritur, pa ia shqitur maces sytë e tyre të ngushtë e të ligj dhe dukej haptazi që ata dhe macja qëndronin prej një kohe të gjatë ashtu dhe se do të mund të vazhdonin të qëndronin kështu edhe për një ditënatë tjetër. Ndërsa në katin e shtatë nuk ia hapën derën menjëherë. Pas ziles, sikundërse ngjet shpesh kjo në dyert e apartamenteve të tilla, u dëgjua pas derës një zë i trembur femëror:
“Mamasha, zilja e derës!”, dhe dikush diku vrapoi, diç pëshpëriti. Kur mandej e hapën, mysafiri u gjend në një paradhomë tepër të vockël, para një gruaje në moshë të shtyrë, e cila, me gjithë pamjen e saj të jashtme të urtë e të drojtur, nisi, ndërkaq të gatitej, sikur nami të bëhej, veç të mos e lejonte mysafirin të bënte para qoftë edhe një hap. Ishte një grua tashmë e thinjur e megjithatë disi e butë.
– Me çfarë mund t’ju ndihmoj zotëri? – pyeti ajo mirësjellshëm, por me vendosmëri.
Dhe mysafyri përshpëriti:
– Më falni, këtu jeton filan student?
– Këtu. Më lejoni t’ju pyes, ç’punë keni me të?
– Unë, e di si, jemi patriotë, shokë gjimnazi…
– Epo, më falni, por unë nuk ju mbaj mend. I kam njohur të gjithë shokët e Vitjas, por ju…
Atëbotë fëmija, i cili qëndronte në këmbë, fshehur pas fundit të saj, duke mbuluar fytyrën me një grilë gishtash e duke e parë nga afër mysafirin përmes gishtërinjve të tij, filloi papritmas të qajë thartë, pa dëshirë dhe me neveri, duke vazhduar, megjithatë, të mos ia shqiste sytë…
Mandej u sqarua se studenti jetonte në një dhomë çuditërisht të ngushtë dhe të gjatë, dhe aq të ftohtë, saqë, gjykuar qoftë dhe nga ajri, në të mund të shihej se sa ftohtë ishte. Midis kornizave të dyfishta të dritares së saj të vetme kishte një mbushje të trashë prej shtëllungash pambuku të tymosur e të lirë, por kjo nuk e shtonte ngrohtësinë. Gjithsesi, një rregull i rrallë mbretëronte kudo në dhomë: asnjë fije push në dysheme, shtrati i hekurt ishte mbuluar me një batanije gri të fortë, pa asnjë rrudhë të vetme, leksione dhe libra – midis tyre manuali i vetë-udhëzimit francez të Toussaint-it – qenë vënë në tryezë në simetri të plotë, palltoja e dashur me shpatulla të gjera, e varur në një varëse prej druri, pështetej në mur pas një çarçafi të pastër, këpucët e kohës së car Nikollës shkëlqenin në këmbët e tij…
Dhe studenti në shtëpi nuk ishte aspak i njëjtë siç ishte atje jashtë, në botën e madhe, në dhomat e ndenjes: miqësor, por i thatë, serioz e i trishtë. Dhe, gjithë po njësoj, vazhdonte të treste vështrimin e tij diku, në dritësoren e tij të ftohtë. Jashtë dritares, nga një lartësi shtatëkatëshe, mund të shihej shumë larg; rrafshira e pafundme me dëborë e therte dhembshëm e egër atë shkretëtirë të bardhë, diç aq të mërzitshme, të panevojshme, diç që është e mundur vetëm ndanë Petërburgut.
1930
Dashuria e parë
Verë, një saraj në skajin pyjor të perëndimit.
Gjithë ditën – shi i freskët me rrëshekë, zhurma e tij mbi çatinë prej dërrase. Në shtëpinë e shurdhët – mugëtirë, mërzi; platitur për tavan flenë mizat. Në kopsht qullen të nënshtruara pemët nën rrjetën e shiut, shtretërit e luleve në ballkon shkëlqejnë me një vezullim të ethshëm. Mbi kopsht, në qiellin e tymtë, endet një lejlek në ankth: i sterrosur, i ligur, me një bisht të përkulur dhe një gërshet puple të varur, ka qëndruar në zgrip të çerdhes së tij, majë një mështekne qindvjeçare, në rrjetën e sythave të bardhë cullakë që bigëzohen dhe, nganjëherë, duke klithur i trazuar, duke kërcyer degë më degë, sqepon fort me sqep me një tingull të drunjtë: ç’është, pra, kjo kështu, përmbytje, përmbytje e vërtetë!
Por ja, pas rreth katër orësh, shiu i ndritshëm bëhet më i rrallë. Vënë samovarin në verandë – një erëmim i tymtë balsami përhapet mbarë vilës.
Ndaj muzgut sundon pastërtia, qetësimi, prehja. Zotërinjtë dhe ata që kanë ardhur mysafyrë dalin në pishnajë për një shëtitje.
Mbrëmja tashmë bëhet e blujtë.
Fashat e lirishtave midis pyllit halor, të shtruara me hala të verdha, janë rrugë të lagështa dhe elastike. Pylli halor është aromatik, i lezetshëm dhe lulëzon: zëri i largët i dikujt, thirrja ose përgjigja tërheqëse e dikujt përcjell jehun e kumbit mrekullisht në gëmushat më të largëta. Hapësirat duken të ngushta, fashat e tyre janë të holla, të pafundme, ato të çojnë larg me distancat e tyre mbrëmësore. Pylli halor përgjatë tyre është gjigand e madhështor; ai fundërron i errët, i mbushur me njerëz; direkët e tij në majë të kurorave janë të zhveshur, të lëmuar, të kuq; poshtë ata janë gri, të gërvishtur, me myshk, shkrirë me njëri-tjetrin: aty prehen myshqet, likenet, degëzat dhe kalbëzimi, dhe diç tjetër, që varet si tufa të gjelbërta përbindëshash përrallorë të pyllit, formojnë një xhungël, një lloj lashtësie të egër ruse. Dhe ndërsa del në livadh, rrita e pishës së re kënaqet: merr një ton të zbehtë, të bukur, të butë, një gjelbërim të lehtë kënetor, por të fortë dhe të degëzuar; ende e mbuluar me spërkatje dhe pluhur të imët uji, ajo vendoset, si të thuash, nën një muslin të argjendtë me shkëndija…
Atë mbrëmje, një kadet i vogël vraponte përpara shëtitësve i ndjekur nga një qen i madh lojacak, duke luajtur gjatë gjithë kohës, duke parakaluar njëri-tjetrin. Ndërsa me ata që çapiteshin prajshëm, ecte me hijeshi një vajzë adoleshente, me duar dhe këmbë të gjata, me një pallto të lehtë me kuadrate, s’di pse, po shumë të këndshme. Dhe të gjithë nënqeshnin – ata e dinin pse kadeti po vraponte kaq pa u lodhur, shtijanisht, kinse po luante me mish e me shpirt, kinse po argëtohej, por që ishte i gatshëm për t’u shkrehur në vaj nga dëshpërimi. Edhe vajza e dinte dhe ishte krenare, e kënaqur. Por ajo ia hidhte sytë e shkujdesur dhe me neveri.
1930
Përktheu nga origjinali: Agron Tufa
