(Rreth vëllimit me novela “Gruaja e ambasadorit” të Arbër Ahmetaj, “RL Bruksel”, 2026)
Një libër që nuk rrëfen ngjarje, por momentet kur njeriu thyhet përfundimisht. Në “Gruaja e ambasadorit” të Arbër Ahmetajt, tragjedia nuk shpërthen: ajo piqet ngadalë, derisa bëhet e pashmangshme. Ka libra që fillojnë me një histori dhe mbarojnë me një kuptim. Dhe ka të tjerë që, përkundrazi, fillojnë me një fund, me një pamje të mbyllur, ku gjithçka ka ndodhur tashmë, dhe ku lexuesi ftohet të kuptojë jo çfarë ndodhi, por pse ndodhi.
Një nga këto çaste përmbyllëse, që funksionon si një çelës leximi për gjithë vëllimin, është një skenë e thjeshtë në dukje: një kryeqytet nën shi, tavolina të zbrazura, gazeta të shpërndara nga era – dhe një titull që mbërrin gjithmonë shumë vonë për të kuptuar atë që ka ndodhur:
“Të nesërmen në mesditë, shiu që nisi befas me rrëshek i zbrazi tavolinat e bareve. Njerëzit hynë ku të mundnin, karriget nisën poteren e u ngritën në ajër nga era e tërbuar, karrocat ngjasonin me ca kuti shkrepësesh që tundeshin e shkundeshin në mëshirë të fatit e kuajt varën kokat. Gazetat e lëna si mall pa zot fluturuan qiellit. Njëra prej tyre u ngjit në dritaren e pajtonit. Një dorë elegante burri, veshur me doreza të zeza, guxoi të dilte jashtë dhe ta kapte. Ndonëse e lagur, germat e titujve kryesorë lexoheshin qartë.
– Pa hë, ç’thonë gazetat sot? – pyeti të shoqin zonja Kambon. – Apo flasin për kthimin tim pas dy muajve në malet e Zvicrës, – u përpoq të bënte humor duke iu varur krahëve.
Zhyl Kambon u sforcua të buzëqeshte.
– Kështu do të jetë gjithmonë: ca ikin e ca vijnë, – foli gati me vete ai, pa ia ndarë sytë gazetës: “Ambasadori i perandorisë osmane dhe bashkëshortja e tij mbyllin jetën tragjikisht nga dëshpërimi se Franca njohu një shtet të ri në territoret e saj, Shqipërinë!”. (fq. 209-2010)
Kjo skenë nuk është thjesht një epilog narrativ. Ajo është forma e ftohtë e historisë, mënyra si tragjedia intime përkthehet në një titull gazete, si sakrifica dhe vetëvrasja reduktohen në një fjali informuese. Dhe pikërisht në këtë hendek, midis zjarrit të përvojës dhe gjuhës që e ftoh atë, nis territori i këtij vëllimi.
***
Katër novela, katër hyrje në të njëjtin territor të errët, ku nderi, trupi, ideologjia dhe pafajësia nuk janë më kategori të qëndrueshme, por valuta që zhvlerësohen sipas një kursi të padukshëm moral.
Rexha, nga novela e parë, “Letra e një vrasësi”, më i vogli i djemve të kullës së Oso Hysës, pak muajsh i martuar me Rozën e bukur, fsheh dramën e të qenit i paaftë për shtrat – jo burrë në intimitet, por që e shpall burrërinë e tij përtej çdo mase në çastin vendimtar: kur komanda gjermane rrethon kullën dhe kërkon ushtarin italian të strehuar në besë, ai del përpara dhe, në italishten e mësuar prej tij, pohon: “Unë jam Luixhi Pedesta di Torino”, duke larë me jetën e vet nderin e shtëpisë dhe duke shpëtuar të gjithë të tjerët.
Në skajin tjetër të kësaj etike sakrifikuese (në novelën “Gruaja e ambasadorit”) qëndron një ambasador, i cili e shndërron trupin e bashkëshortes në instrument diplomatik, duke e shtyrë drejt një akti që historia do ta regjistrojë vetëm si fakt dhe jo si tragjedi.
Ndërsa në një plan tjetër, më i ftohtë dhe më i errët, shfaqet gjuha e pushtetit, e reduktuar në raport dhe në procedurë:
“Kërkojmë praninë ose ndihmën e një mjeku për të kuptuar një fenomen të çuditshëm fiziologjik, armiqësor dhe provokues… Kemi vënë re se pas varjes në litar apo pushkatimit të armiqve burra, organi i tyre seksual çohet.”
“Mors erectio”, mendoi komisari. (“Ereksioni i të vdekurit”)
Këtu tragjikja nuk përjetohet më: ajo administrohet. Reduktohet në term, në pikë, në raport. Dhe pikërisht në këtë reduktim lind grotesku më i fortë i vëllimit: një botë ku edhe vdekja kërkon interpretim teknik, ndërsa trupi i pajetë vazhdon të provokojë ideologjinë.
Dhe, në fund, një fëmijë, tashmë i rritur, që kthehet mbi një kujtim që nuk është më i pafajshëm, por i arkivuar si dëshmi kundër vetvetes:
“Pas shumë vitesh, në kohën e lirisë… Si dëshmi u përdor autokritika ime… M’u qesh. Gjithçka e së kaluarës mund të përdorej kundër së ardhmes sime… më duket sikur shoh trupin sa një lis të çobanit pararojë, duke i grahur… një kopeje njerëzish të mërdhirë pas një dimri të gjatë…” (“Qumështi armik”)
Këtu historia nuk është më zjarr, as raport, por ironi e vonuar. Një e kaluar që rikthehet si dokument, si akuzë, si absurditet që nuk shuhet.
***
Nëse do të kërkohej një fjalë për t’i përmbledhur këto katër botë, ajo nuk do të ishte as “tragjike”, as “absurde”, por “e pashmangshme”. Sepse në universin e Ahmetajt, vendimet nuk merren: ato piqen në heshtje, si plagë që kërkojnë çarje.
Ajo që e bën këtë kuartet të funksionojë si një trup i vetëm është një ontologji e përbashkët e djegies. Personazhet janë pika ndezjeje, ku historia dhe ndërgjegjja përplasen derisa prodhojnë aktin – dhe ky akt është gjithmonë përfundimtar.
Leximi, për pasojë, nuk është rrjedhë, por akumulim tensioni. Një ngjeshje e ngadaltë që shpërthen në momente që nuk të befasojnë vetëm me të papriturat, por edhe me domosdoshmërinë e tyre të vonuar.
***
Në planin e gjuhës kemi një polifoni të kontrolluar: epika e sakrificës, gjuha burokratike e vdekjes, absurdi grotesk dhe refleksioni ironik i kujtesës. Të gjitha këto janë forma të ndryshme të së njëjtës përpjekje për të thënë të pathënshmen.
Dhe pikërisht aty ku gjuha duket se e arrin kufirin e saj, lind efekti më i fortë: ndjesia se ajo që lexojmë është mbetje e djegur e përvojës, diçka që ka kaluar nëpër zjarr dhe ka mbetur si dëshmi.
Këto botë përftohen në një “linjë të vazhdueshme zjarri”, ku vendimet shpesh dalin të papritura, sikur kërcejnë nga thellësitë e fjetura. Kjo bën që lexuesi të përfshihet padurimthi në një lexim të ethshëm, pa pasur ndonjë siguri mbi perspektivën e rrëfimit. Pikërisht kjo “djegie e brendshme” i jep katër rrëfimeve tiparin e mprehtë të kinonovelave: ato mund të lexohen dhe njëkohësisht të përfytyrohen vizualisht si katër filma artistikë, secili me një këndvështrim stilistik dhe poetik të veçantë, ku çdo detaj i historisë shfaqet si një skenë e vetme, e ndërtuar me kujdes dhe tension të përhershëm.
***
Në mishërimin artistik të këtij kuarteti novelash i përket shijes së lexuesit të vendosë nëse parapëlqen linjat e shtruara apo ato me kërcime fabulare. Gjithsesi, në një farë poetike kompozicionale, te novela e parë, “Letra e një vrasësi”, pavarësisht karakterit të saj të shtruar e të organizuar në dy linja binare me retrospektivat e vazhdueshme, që shtrihen në një hark kohor gjysmëshekullor, mund të ishin kursyer disa episode, që shprehin tensionin e “faktit të fshehur”. Ato më shumë i shkojnë një kinonovele për film artistik (dhe novela paraqet një skenar thuajse krejt të gatshëm) dhe me lënien jashtë të tyre, novela veçse do fitonte një “temperaturë” dhe “ngjeshje atmosfere” më të madhe rreth bërthamës së saj. Dhe forca e saj do të shtohej edhe më fort.
Të njëjtën gjë mendoj edhe për novelën e dytë, “Gruaja e ambasadorit”. Në këtë rast me fare pak episode më pak, tensioni do ta bënte lexuesin më të varur nga enigma që sjell trandjen në fund me tragjedinë, ndjesinë dhe perspektivën e hidhur meditative.
Përkundrazi, novela e tretë “Ereksioni i të vdekurit” dhe novela e katërt “Qumështi armik”, janë përsosmërish të paprekshme në ndërtimin e tyre. Kjo pak gjë i shton apo i heq harmonisë së errët e ngashëruese të këtij kuarteti harqesh me kujën mbi fatet individuale, shoqërore si lodër në duart e historisë dhe koniunkturave hierarkike të pushteteve.
***
Një gjë e them me siguri: vëllimi “Gruaja e ambasadorit” është një eksperiment mbi kufijtë e përballueshmërisë. Sa mund të mbajë një njeri? Sa mund të deformohet një e vërtetë? Sa mund të ftohet një tragjedi pa humbur krejtësisht kuptimin e saj? Dhe ndoshta përgjigjja gjendet pikërisht aty ku libri mbaron: midis një titulli gazete dhe një kujtese që nuk shuhet kurrë: aty ku heshtja mbetet më e saktë se çdo rrëfim.
Me këtë botim të ri, Arbër Ahmetaj përplotëson portretin e tij krijues me fillimet si poet, si mjeshtër i tregimit të shkutër miniaturesk, i tregimit klasik, i romanit modern dhe tani, me zhanrin tejet simpatik të novelës, si instancë e ndërmjetme në prozën e tij të pasur në sharmin stilistik, tematik e diskursiv.
