Poezia shërbeu për të më përgatitur për kohë të vështira
Në ferr ka një vend për çdo grua, që nuk ndihmon një grua tjetër!
Mendoj se dhurata më e madhe që i është dhënë njeriut është padija, injoranca, gjërat që nuk di, ndër to edhe mosdija për momentin e vdekjes
Intervistë me Luljeta Lleshanakun
Intervistoi:
Arbër Ahmetaj
Ornela Musabelliu
Intervistuesi: Kemi trokitur në portën e një prej poeteve më të mira të gjuhës shqipe me dëshirën për të ndarë ndjesi, copëza jete dhe krijimtarie…
Luljeta Lleshanaku: Falemnderit dhe urime edhe juve për revistën! M’u duk mjaft serioze dhe e konceptuar me sqimë!
Intervistuesi: Nisur edhe nga përvojat e mëparshme, zakonisht si ndiheni përballë një mikrofoni, diktofoni apo një mail-i mbushur me pyetje? Pra, si ndiheni përpara një interviste?
Luljeta Lleshanaku: Mosha dhe përvoja sikur të japin një lloj rehatie, pasi tashmë të duket sikur e ke një përgjigje për çdo gjë. Dhe të pëlqen që të flasësh, të ndash, deri kur e kupton se po përsërit të njëjtat gjëra… që ndodh jo rrallë, sepse zhvillimet brenda teje, reflektimet, zakonisht kanë një ritëm më të ngadaltë se ato jashtë teje…
Intervistuesi: Le të flasim pak për atë që ju ka shënjuar në jetë: çfarë është poezia për ju? Çfarë ju shtyu drejt saj dhe a është dikush, qoftë edhe poet, që ka ndikuar më shumë drejt kësaj nxitjeje?
Luljeta Lleshanaku: Ashtu mendoja edhe unë deri vonë, që poezia është arsyeja për të cilën jam në këtë botë… por, së fundmi, kam filluar ta vë në dyshim. Mund të jetë shumë më e thjeshtë se kaq: të kujdesem për prindërit e mi të moshuar dhe të paaftë për t’u kujdesur për veten (në sytë e Zotit, gjërat kanë një masë tjetër!). Atëherë poezia nuk është më qëllim, arsye. Poezia ka qenë dhe është mjet: ajo ma ka bërë jetën më të lehtë, si një alternativë tjetër të jetuari, sidomos atëherë kur unë kam pasur më shumë nevojë për të, në fillimet e mia, si i vetmi shteg daljeje nga ai realitet i tmerrshëm dhe i pakapërcyeshëm i asaj kohe (flas për Shqipërinë e viteve ‘80). Dhe më pas, ndoshta poezia shërbeu për të më përgatitur për kohë të vështira, për periudhën që po kaloj, në mos qofshin periudha edhe më të vështira ato që më presin përpara. Një poezi e Yehuda Amichait flet se si i ati e këshillon të mësojë violinën, se do t’i duhej për një ditë të keqe. Poezia thjesht ma ka bërë jetën më të përballueshme, në kuptimin që, përmes artit, e vesh botën me imagjinatë, i jep cilësi që nuk i ka, njëlloj si të luash muzikë. Madje edhe kur nuk përcjell ndonjë ide. Psh., një nga pikturat e mia të preferuara është një peizazh mjerimi i Egon Schiele, i quajtur “House wall on the River”, që nuk thotë asgjë, por që të mbërthen, të magjeps deri në palcë, pa mundur të japësh një shpjegim se pse; mund të jetë thjesht zgjedhja, harmonia e ngjyrave, që e bën një pamje kaq dëshpëruese të veprojë estetikisht në shqisat dhe emocionet tona.
Qe krejt rastësi mënyra se si iu futa poezisë: rreth moshës 12 vjeç m’u kërkua të recitoja diçka përmendësh dhe, ngaqë nuk mbaja mend asgjë (sot e kësaj dite ndodh e njëjta gjë), m’u desh të improvizoja diçka që u duartrokit. Dhe prej atij momenti, fillova ta shoh si një mundësi poezinë. Përveç një daje, askush nuk më ka marrë seriozisht në familje, se për ta, si familje politike, arti ishte një shaka. Dhe natyrisht, është gjithmonë ndonjë mësues letërsie, që të jep vetëbesim.
Në kushtet e poezisë që qarkullonte në atë kohë, ishte shumë e vështirë të krijoje një shije të mirë për poezinë. Pra, në rregull, mund të shkruaj, por si do të shkruaj? Përveç ndonjë poezie të rrallë në letërsinë shqipe, një antologjie të poezisë greke të përkthyer në shqip atë kohë, ndonjë vargu të Jacques Prevert apo Paul Eluard, që lexoheshin jo pa një lloj qaravitjeje sentimentale në ndonjë program të rrallë kulturor në radio, nuk kishte asgjë që të më impresiononte. I vetmi libër që më krijoi një perspektivë krejt tjetër për poezinë, edhe pse nuk arrija ta kuptoja plotësisht, ka qenë një vëllim në anglisht, që e kam lexuar në vitin 1989 e që me siguri do të ketë hyrë ilegalisht në Shqipëri (por sot e kësaj dite nuk e di se si): “The People, Yes” i Carl Sandburg, botuar në vitin 1936.
Proza më ka dhënë më shumë: prej Hygoit mësova patosin, fuqinë e së mirës dhe të keqes; prej Balzakut mënyrën për të penetruar në mendjen njerëzore. Por më shumë se leximet, besoj se ka qenë kinemaja ajo që ka ndikuar tek unë, ata pak filma që shihnim fshehtas orëve të vona nga televizioni italian: Bertolucci, Fellini, Rossellini, etj. Dhe është e shpjegueshme deri diku, pasi poezia konsiston më shumë te fuqia abstraguese sesa te zgjedhja e fjalëve. Mendoni vetëm se sa shtresa kuptimore gjenden në detajet kinematografike, dialogjet apo qoftë edhe në gjestet e thjeshta dhe shprehjet e fytyrës. Një regjisor i mirë është sa shtatë poetë bashkë, mendoj. Dhe meqë jemi te Bertolucci, edhe ai në fillimet e veta ka dashur shumë të bëhej poet, duke ndjekur gjurmët e të atit, Attilio Bertolucci, dhe jo rastësisht kjo shtysë e nxori te kinemaja.
Intervistuesi: Përgjithësisht, poezia juaj është atipike, me një varg të gjatë, narrativ, ndryshe prej modeleve… vjen natyrshëm e tillë, apo si qëllim në vetvete?
Luljeta Lleshanaku: E thënë ndryshe: erdhi një moment që konsumova atë ngutin për t’i folur botës për veten, konsumova historinë personale dhe e zhvendosa fokusin jashtë meje. Pra, kalova nga rrëfimi në vetën e parë në vetën e tretë, nga poezia lirike në atë narrative, që kërkon më shumë nge, pjekuri, vizion dhe natyrisht guxim. Në thelb, të dyja janë forma të observimit të botës në sytë e mi, por poezia narrative jo vetëm që është më e këndshme (me subjekt, karaktere, konflikte), por edhe një mënyrë më e tërthortë dhe pak imponuese e të shprehurit, njëlloj si parabolat e Krishtit në Bibël. Kjo nuk do të thotë se është më e lehtë për t’u shkruar; përkundrazi. Por nga ana tjetër, ky format të jep më tepër hapësirë, liri, dhe e bën lexuesin pjesë. Vargjet e gjata, struktura, vijnë vetvetiu, nuk janë një zgjedhje e imja, tamam si ritmi në bisedën e folur: kur ke një histori për të treguar, e merr shtruar. Por poezia narrative është e tillë që edhe pse të pëlqen shumë kur e lexon tek të tjerët, nuk ndjehesh i gatshëm për të deri në një moment të caktuar, që vjen si një përzierje përvoje dhe maturie.
Intervistuesi: Të shkruash poezi apo letërsi në përgjithësi është proces, aq sa mund të kthehet edhe në stil jetese. Dua të di: si është ai para-proces, po e quaj, që ju përgatit për momentin e shkrimit? Çfarë ndodh me ju? Dhe si shkruani?
Luljeta Lleshanaku: Në kuptimin e disiplinës së punës, nuk mund të them se e kam shndërruar në një stil jetese. Besojeni apo jo, kam punuar seriozisht me të vetëm nga një muaj në dy vjet apo diçka e tillë, ndaj edhe kam pak libra. Por, unë e shoh si stil jetese në një aspekt tjetër: kureshtja analitike me të cilën e përjetoj çdo përvojë, është ajo lloj kureshtje për të cilën flas në poemën “E hëna në shtatë ditë”, me atë fëmijën që mezi pret që t’i prishen lodrat, për t’u hapur barkun me ingranazhe, për të kuptuar mekanizmin që i vë në lëvizje. Pra, poezia për mua ka qenë një kërkim i momentit kur objektet, ngjarjet, janë të lira nga funksioni, si një lloj autopsie, për të kuptuar esencën e gjërave, mënyrën se si funksionojnë. Kurrë nuk shkruaj poezi kur jam në një gjendje të fortë emocionale, as për mirë dhe as për keq, sepse më nevojitet qartësi, distancë. Unë zakonisht nuk mbaj as shënime, që duhej ta bëja në të vërtetë; kam vite që lexoj relativisht pak, sepse nuk kam pasur kohë, dhe leximi gjithashtu e ushqen shumë gjithë këtë proces. Por, në fund, atë muaj që arrij ta siguroj për vete, del në sipërfaqe gjithçka që kam përtypur brenda dy vjetëve, pasi kujtesa ka mënyrën e vet të seleksionimit të gjërave, që është shumë interesante. Edhe nëse hedh herë pas here ndonjë ide në copa letre, që pastaj i humb, nuk kam keqardhje, sepse nëse nuk jam në gjendje t’i kujtoj, atëherë nuk kanë pasur ndonjë peshë.
Por është pothuajse gjithmonë një shkak i jashtëm, një rastësi “fatlume” që vë në lëvizje imagjinatën dhe idetë. Po e ilustroj me një shembull, me një përvojë të fundit, prej së cilës mendoj se ka dalë një poezi: gjatë muajit prill jetova në Zug, Zvicër, në një shtëpi në periferi të qytetit. Unë sot e kësaj dite kam frikë nga errësira, sepse më krijon makthe. Një natë, vetëm dy drita të vetme ndriçonin errësirën jashtë, që ishin dy drita të harruara ndezur në një ndërtesë, që doli të ishte shkolla e fëmijëve me aftësi ndryshe. Në netët në vazhdim, harroheshin dy drita të tjera ndezur, në kate të ndryshme, dhe e gjitha kjo dukej si një kod alfabeti mors, që përkonte (për shans) me fenomenin, si një analogji e përkryer me atë komunitet të izoluar, të pakuptuar dhe të paaftë për të komunikuar me botën. Dhe, për më tepër, fëmijët “normalë” nga shtëpitë jashtë hynin fshehtas për të luajtur me ta, pa lejen e prindërve: të gjithëve na vjen keq për ta, e pranojmë që janë engjëj, por, ama, e thënë jo pa ironi, nuk duam ta përziejmë botën tonë reale me “punët e qiellit”. Pra, ju dhashë një shembull gati banal se si një detaj i vogël mund të gjenerojë ide pafund.
Intervistuesi: Çfarë ka në “Anën tjetër të malit”, po brenda “Homos Antarkticus”?
Luljeta Lleshanaku: Pyetje me vend. Ndoshta e vetmja gjë e mirë që na dha izolimi i gjatë nga bota, ishte iluzioni se “në anën tjetër” jetohet mirë, ka drejtësi, pra, lokalizimin e së keqes dhe idealizimin e asaj bote që nuk e njihnim nga afër. Hapja politike dhe kulturore, globalizmi, i dha mundësi gjithkujt për ta njohur atë botë, që, natyrisht, nuk ishte aspak aq ideale sa ç’e përfytyronim. Prandaj mendoj se popujt e vegjël, kufizimet gjeografike e sidomos regjimet izoluese, prodhojnë ëndërrimtarë.
Kurse “Homo Antarcticus”, që unë mendoj se është poezia më e mirë që kam shkruar deri tani, vë në dyshim vlerat e qytetërimit modern, nisur nga një prej ngjarjeve më të njohura të Epokës Heroike të zbulimeve të mëdha, që është ekspedita fatkeqe e Ernest Shackleton në Polin e Jugut, ku 23 burra, që i mbijetuan në mënyrë të pabesueshme kushteve ekstreme të motit, urisë, depresionit, pas kthimit nuk arritën t’i mbijetojnë normalitetit. Kjo është specia e Antarktidës, “Homo Antarcticus”, që pasi është përballur me forcat madhështore dhe të mistershme të natyrës, e ka të vështirë të adaptohet me vogëlsitë e përditshme të të jetuarit.
Intervistuesi: Në pranverën e këtij viti, nga autorët e tetë shteteve konkurruese, ju u shpallët “Poetja europiane e lirisë”. Çfarë do të thotë ky çmim për ju?
Luljeta Lleshanaku: Nga ballafaqimi me botën letrare, vitet e fundit kam kuptuar që tjetër gjë kërkon lexuesi i sotëm nga poezia: diçka më të lehtë, më argëtuese, që afron më tepër me një “small talk”, mundësisht me një lloj humori dhe ironie. Dhe shijet nuk mund t’i gjykosh; ato vijnë si rezultat i proceseve të pashmangshme sociale e kulturore; thjesht janë ashtu siç janë! Por, unë nuk jam e prirur drejt kësaj poezie dhe kam menduar që mund të jem disi jashtë mode dhe vonë për të ndryshuar. Pra, e gjitha qe fillimisht një test me veten, plus faktit që ishte e dyta herë që shkoja në finale të këtij konkursi: hera e parë para dhjetë vjetësh. Dhe qe një konkurrencë e vështirë, ku përfshiheshin gjuhët gjermanike, Spanja, Norvegjia, Sllovenia, Ukraina dhe Polonia vetë…
Në të vërtetë, epiteti i “lirisë” nuk është se thotë shumë, pasi unë mendoj se pothuajse çdo poezi, në një mënyrë apo në një tjetër, prek temën e lirisë. Pra, çdo poet, pavarësisht tematikës dhe formës, mund të jetë kandidat. Por, leximi i kujdesshëm, argumentimi dhe sidomos kredibiliteti i anëtarëve të jurisë (përfshirë edhe Olga Tokarczuk, që është një nga shkrimtaret e mia të preferuara), mendoj se janë ato që i japin rëndësi këtij çmimi.
Intervistuesi: E meqë ishim te çmimi i lirisë, çfarë është liria për ju, për një grua, për një poete, çfarë është liria në vetvete?
Luljeta Lleshanaku: Brezi ynë është formuar në komunizëm, në kushtet ekstreme të mungesës së lirisë, duke filluar nga liria e fjalës. Komunizmi, në teori, propagandoi lirinë si çlirim nga prona, por eliminimi i pronës, jo vetëm që nuk i bëri më të mirë njerëzit, por çoi në atë, që Çurçilli e quan “ndarje e barabartë e mjerimit“. Dhe duke njohur mungesën e lirisë, mendoj se ne jemi të vetëdijshëm për liritë e fituara, por e kemi të vështirë të kuptojmë kufijtë e lirisë, që liria jote mbaron atje ku fillon liria e tjetrit. Ndaj edhe vendet post-totalitare afrohen më tepër me anarkitë sesa me shoqëritë demokratike.
Në planin personal mendoj se liria absolute nuk ekziston. Për mua, liria është si orët me rërë, klipsedrat, ku duhet zbrazur një gjysmë për të mbushur një tjetër. E thënë ndryshe, kur fiton një lloj lirie, humbet një tjetër. I lirë mund të jesh vetëm nëse të ka hedhur oqeani në ndonjë ishull të humbur ose në një cep të botës pa shpresë kthimi, siç ndodhi me ekspeditën e Shackleton në Polin e Jugut, të përshkruar në poemën “Homo Antarcticus”, prej së cilës po citoj këto vargje: “S’kishim më asgjë. S’i përkisnim më askujt./ Një specie krejt e re: HOMO ANTARCTICUS./ Prova shkencore se “i harruar” dhe “i lirë”,/ janë saktësisht e njëjta gjë.”. Ndaj edhe njërën nga poezitë e mia më të hershme, të titulluar “Sorollatjet e lirisë”, e mbyll me vargjet: “U çlirova nga iluzioni i lirisë/ më në fund jam e lirë!”.
Por ajo çka mendoj se i bën disa njerëz më të lirë se të tjerët, është mënyra se si sfidojnë vetveten, zgjedhjet që bëjnë pavarësisht pasojave, në mbrojtje të bindjeve, parimeve dhe botëkuptimit të tyre. Pra, liria të jep personalitet.
Intervistuesi: Në vitin 1995 më keni pyetur për një intervistë te “Zëri i Rinisë”: “A mendoni se i përkisni ndonjë shkolle krijuese? Në ç’raport jeni ju me shkrimtarët paraardhës shqiptarë?”. Më lejoni t’ju pyes edhe unë sot po njëlloj.
Luljeta Lleshanaku: Secili prej nesh kërkon të jetë unik, aq sa krahasimet, edhe me më të mirët, nuk merren si komplimente. Por, sado që unë të pretendoj për jo, me siguri e kam ndonjë lidhje me traditën apo me bashkëkohësit e mi, edhe pse nuk kam vetëdije për këtë. Çështja është se kur unë u shfaqa në skenën letrare, në mesin e viteve ‘90, Shqipëria sapo u hap kulturalisht dhe ne si brez erdhëm si një përmbysje estetike. Ekspozimi i menjëhershëm ndaj gjithë zhvillimeve të huaja letrare, që kishin ndodhur ndërkohë në botë, ishte gati çoroditës dhe nuk kishte kohë për një konsumim të avashtë e të natyrshëm. D.m.th, ishte shumë vonë për t’u bërë pjesë e një shkolle, por shumë herët për të dalë përmbi shkollat. Në rrethana të tilla, gjëja më e mirë do të ishte t’i besoje një instinkti të egër, diçkaje që del vetvetiu me forcë nga brenda.
Por ajo që më ka ndihmuar më shumë, mendoj se ka qenë lënda, përvojat e papërsëritshme, historia personale, që, në të vërtetë, është histori e tri gjeneratave në komunizëm, pra risitë tematike. Dhe drama të tilla prodhojnë estetikën e vet, arkitekturën dhe idetë e veta. Është lënda ajo që përcakton formën dhe jo e kundërta.
Intervistuesi: Cila është sfida më e madhe për një poete? Ndoshta kjo mund të lidhet edhe me pyetjen pasardhëse…
Luljeta Lleshanaku: Sfida më e madhe për mua ka qenë: a do t’ia dal që zëri të më dëgjohet? Shkruhet kaq shumë në kohën tonë, edhe në Shqipërinë tonë të vogël, madje në një kohë kur interesi për poezinë sa vjen dhe po bie, saqë duket gati e pamundur që të mund të marrësh vëmendjen e duhur. Por kjo nuk është një sfidë vetëm e imja apo e grave që shkruajnë, kjo është një sfidë me të cilën përballet gjithkush që zgjedh të merret me krijimtari. Pra, është një sfidë me veten, ku natyrisht, edhe fati luan një rol jo të vogël. E që zëri të të dëgjohet, duhet të jesh origjinal, i freskët, befasues, i besueshëm, mbi të gjitha i fuqishëm, sidomos për ne që shkruajmë në një gjuhë të vogël e që na duhet të kalojmë nëpër njëqind filtra për të komunikuar edhe në gjuhë të tjera. Por, sa varen prej teje të gjitha këto?
Intervistuesi: Në shoqëritë tona, një grua e talentuar duhet të ketë patjetër një problem. Ju e dini shprehjen: “Bëj fëmijë ose bëhu murgeshë!”. Në udhëtimin tuaj letrar, a e keni ndjerë këtë atmosferë mizogjene?
Luljeta Lleshanaku: Ndoshta këshilla më e mirë që kam marrë në fillimet e mia është ajo e tim shoqi, që më thoshte: “Mendo si burrë!”. Mund ta lexosh në shumë mënyra: mos u merr me vogëlsira, dil prej kuadrit feministik të gjërave, nënvleftësoji një pjesë të detyrimeve në familje që të mbajnë peng, çoji gjërat deri në fund, mos u kënaq me pak, etj., etj. Nënvleftësuese apo jo, historia u jep të drejtë meshkujve të mendojnë në këtë mënyrë, sepse të pakta kanë qenë ato gra që kanë mundur t’ia dalin vetë. Problemi më i madh nuk ka qenë të përballesh me paragjykimin, por me statusin e të qenit grua, me detyrime që nuk i shmang as sot e kësaj dite, kur jeta është bërë më e lehtë për të gjithë.
Në këtë aspekt kam pasur nënën time model, një grua e fortë, vitale, grua-burrë, që ia doli e vetme të rrisë dy fëmijë dhe të mos dorëzohej kurrë. Si femër, edhe unë nuk kam pritur ndonjëherë të më heqin pallton apo të më ndezin cigaren (e thënë përmes klisheve). Por në një vend ku shkelen në mënyrë flagrante rregullat e konkurrencës, pra vetë kuptimi i konkurrencës, mizogjenia është problemi më i vogël.
Intervistuesi: E meqë jemi në këtë pikë, po marr guximin për ta shtyrë pak më thellë bisedën. Çdo ditë e më tepër po shohim një botë të trazuar, ku shoqëria zien mes thirrjeve feministe e antifeministe, ku po ndihet një lloj frike e burrave për ‘humbje kuotash’ në shoqëri, ku një pjesë e njerëzve apo organizatave të ndryshme ngrenë zërin në mbrojtje të të drejtave të njerëzve me prirje jo heteroseksuale e të tjerë që çirren kundër tyre, ku një numër jo i vogël i të rinjve po e shohin me frikë martesën dhe institucioni i familjes është në krizë. Cili është këndvështrimi juaj?
Luljeta Lleshanaku: E vërteta është se të gjitha shoqëritë janë shumë në borxh me gratë; shoqëria shqiptare jo më pak. Prandaj për mua bën shumë sens një shprehje e Madeleine Albright: “Në ferr ka një vend për çdo grua, që nuk ndihmon një grua tjetër!”. Por, nuk shlyhen borxhet, detyrimet e qindra viteve brenda një pesëdhjetëvjeçari, pra, me forcë dhe nga sipër, siç po ndodh me politikat favorizuese të grave në të gjithë botën. Asgjë e vendosur nga lart dhe jo si rezultat i një procesi të natyrshëm, nuk sjell një korrigjim të gjërave, por vetëm krijon padrejtësi të tjera dhe, si rrjedhim, pakënaqësi të tjera. Nuk mund të vësh drejtësi me mënyra të padrejta. Nëse i hap rrugë konkurrencës së drejtë, atëherë çdo gjë shkon në vendin e vet në mënyrë të natyrshme. Kështu që, vëzhgimi juaj mendoj se është i saktë, por kërkon një trajtim më të hollësishëm.
Protestat, për çfarëdolloj arsyeje, i bëjnë mirë shoqërisë. Por në një plan më të gjerë, unë mendoj se tjetërkund është problemi: kriza morale, të cilën nuk e ka pasur as gjatë luftërave botërore, që reflekton edhe në letërsi dhe art. Një i ri, nga ata që shkonin edhe të vriteshin në luftëra dikur, kishte ideale, kauza, sot ka vetëm qëllime, të vogla, të prekshme, të tipit: punë të mirë, shtëpi, numër i majmë llogarie bankare, makinë, pushime etj., etj. Pragmatizimi i jetës ka shkuar në ekstrem, duke fshirë magjinë e saj. Në këtë aspekt, ne jemi breza të humbur dhe ndoshta më shumë ata që do të vijnë pas nesh, sepse nuk kemi asgjë të rëndësishme për të cilën të luftojmë.
Intervistuesi: Në një nga poezitë tuaja, shkruani: “Yjet janë më të lehtë për t’u shpjeguar se njerëzit”. A do ta bënit një provë, për ta shpjeguar njeriun shqiptar?
Luljeta Lleshanaku: Në momentin që po flasim, akoma nuk kam kthjelltësinë dhe paqen e duhur për të folur për Shqipërinë dhe shqiptarët, sepse kam vetëm katër muaj që jam larguar, përfundimisht këtë herë besoj. E kam jetuar deri në palcë periudhën e komunizmit, sepse kam lindur në vitin 1968 dhe në një familje ku burrat dilnin në punë me dy palë rroba në trup, se mund të arrestoheshin. Kam jetuar edhe postkomunizmin, që jo vetëm nuk rregulloi asgjë, por degradoi edhe atë pak gjë që nuk e shkatërroi dot komunizmi: shpresën! Por do të ishte naivitet të fajësojmë regjimet, historinë, politikanët, duke e trajtuar çështjen si fatalitet, duke e hequr në këtë mënyrë edhe një pjesë të përgjegjësisë nga vetja. Të luash rolin e viktimës nuk mund të jetë vazhdimisht një formë shfajësimi. Tridhjetë vjet pas rënies së komunizmit, ne mbijetojmë, nuk jetojmë. Në një nga poezitë e mia “Me fatin e shkruar në fytyrë”, them: “Dhe ai që është shënuar me mbijetesë/ do të vazhdojë të ushqehet me këlyshët e tij si ariu polar/ pa e kuptuar se moti është ngrohur.”. Pra, problemi ynë është se ne vazhdojmë të veprojmë me mendësinë e të mbijetuarit, me vizione 24-orëshe, pa qenë në gjendje t’i paraprijmë së ardhmes. Që të bësh zgjedhje afatgjata dhe solide, duhet të dalësh mbi interesin e ngushtë personal, të shkelësh mbi veten. Dhe meqë jemi në ditët e kampionatit ndërkombëtar të futbollit, më lejoni të bëj një krahasim: një shoqëri duhet të funksionojë si një skuadër futbolli, ku secili ka rolin e tij, por ama duhet të dish kur t’ia përcjellësh topin tjetrit, në shërbim të së mirës së përbashkët, që është fitorja e skuadrës.
Intervistuesi:? Ju jeni përkthyer në shumë gjuhë: si është lexuesi shqiptar në raport me lexuesin e huaj?
Luljeta Lleshanaku: Mendoj se është çështje brezi më tepër sesa vendi apo gjuhe: brezi ynë mendoj se është një lexues shumë i mirë, sepse vjen nga një formim klasik, nga një lexim intensiv dhe i gjithanshëm. Natyrisht lexuesit më të mirë janë shkrimtarët vetë, të cilët, gjithsesi, kanë nuhatje të mjaftueshme për ta kuptuar letërsinë e mirë. Dhe lexuesi i Europës Lindore, që është edhe lexuesi më skeptik, vazhdon të mbetet lexuesi më i mprehtë për mendimin tim. Nuk ka rëndësi nëse shprehen apo se si shprehen, thjesht është një terren, që, qoftë edhe për inerci, zien, ka uri për të njohur dhe mësuar. Ka jetë letrare, debate, konkurrencë. Në një farë mënyre, e njëjta gjë mund të thuhet edhe për Shqipërinë. Kështu që, për mua lexuesi më i paparashikueshëm është lexuesi shqiptar. Qoftë edhe për një arsye të thjeshtë: si mund të joshësh interesin e një audience me të cilën ndaj të njëjtën histori, të njëjtat përvoja?
Intervistuesi: Duke lexuar poezitë tuaja, krijohet një hierarki shpirtrash e jetësh, që përmbyset te metafora tjetër, “të ngjashme me metaforat e Shagallit”, do të thoshte Sasha Dugdale, te “Poetry nation review” (38). Flatëruese, apo jo? Si i bëhet me komplimente të tilla, apo me kritika aq pozitive si te “New York Times”, “The Guardian” etj?
Luljeta Lleshanaku: S’di se çfarë t’ju them për këtë pjesë… Recensionet janë të rëndësishme në perëndim, në kulturat e mëdha, sepse tregu i madh ka nevojë për orientim. Dy rreshta në një gazetë të rëndësishme të bëjnë shumë punë. Në Britaninë e madhe, Shtetet e Bashkuara kanë ‘Shoqërinë e Poetëve’ (Poetry Society), që çdo vit rekomandon disa libra si më të mirët. Në Gjermani, vitet e fundit ka qenë ‘Akademia e Poezisë dhe Gjuhës’ (Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung), që shpall librat e rekomanduar të vitit si më të mirët, ndër ta edhe ata që vijnë përmes përkthimeve. Pra, ka një lloj vëmendje të organizuar, që i vjen në ndihmë sidomos poezisë. Recensionet janë përherë një befasi, sepse vijnë nga njerëz që nuk i ke njohur personalisht dhe mund të mos i njohësh kurrë. Sigurisht që gëzohesh shumë kur thonë fjalë të mira, edhe sikur mos të jesh dakord me mënyrën e interpretimit. Por nuk më hiqet nga mendja se si e shkatërroi kritika në një moment të caktuar Tennesse Williams, po ajo kritikë që dikur e kishte ngritur në qiell. E kam fjalën, të gjithë kanë nevojë për popullaritetin që të jep kritika, por duke qenë e pakompromis, nuk i dihet se çfarë do të jetë: lajm i mirë apo lajm i keq.
Intervistuesi: Çfarë është koha për Luljeta Lleshanakun?
Luljeta Lleshanaku: Sa herë që kthehem në shtëpinë ku jam rritur, më duket se asgjë nuk ka ndodhur që atëherë: çdo detaj nga fëmijëria, zë hapësirë dhe kohë në kujtesën time, kurse gjithçka që kam bërë gjatë 34 vjetëve mund të thuhet në dy rreshta. Shkencëtarët e pranojnë rolin integral që luajnë gëzimi, trishtimi, frika dhe emocionet e tjera në mënyrën se si ne e përjetojmë kalimin e kohës. Po kështu, nëse udhëtojmë për herë të parë në një vend, udhëtimi zgjat shumë më tepër se kur kthehemi në po të njëjtën rrugë. Janë gjërat e reja për syrin, që e bëjnë udhëtimin të duket më i gjatë; informacioni, emocioni që i përcjell ose koha është thjesht iluzion. Kur mbyllet cikli i njohjes, atëherë fillon periudha e “kthimit”, ajo periudhë e jetës, e cila thjesht përsërit vetveten dhe duket shumë e shkurtër, edhe pse mund të zgjasë edhe më shumë se e para.
Natyrisht, kur je i ri nuk mendon për të gjitha këto, por kur i afrohesh të pesëdhjetave, vetëdijësohesh për jetën që të ka mbetur dhe për gjithë ato gjëra që ke dashur t’i bësh, por nuk të mjafton koha dhe këtu ndodh edhe një kthesë e rëndësishme, një gjendje alarmi, ndaj heq në mënyrë të pamëshirshme nga vetja çdo gjë të tepërt, çdo marrëdhënie që të vonon.
Intervistuesi: Nisur nga elementi kohë, më vjen natyrshëm t’ju pyes: në cilën periudhë do kishit dashur të jetonit dhe pse? Për këtë pyetje më ngacmon edhe fakti që më dukeni disi ‘jashtë kohe’. E them këtë, sepse, ndryshe nga një pjesë e madhe e njerëzve që janë aktivë nëpër rrjete sociale apo edhe një pjese tjetër akoma më “fanatike”, që e kanë kuadratuar jetën në ekranet e ftohta të teknologjisë, ju dukeni jashtë këtij realiteti virtual, që ka marrë përmasa të frikshme.
Luljeta Lleshanaku: E para nuk kam raporte aspak të mira me teknologjinë: edhe një automat banke apo makineritë e shërbimit të pijeve në vendet publike më nervozojnë. Janë robotë, që kërkojnë një reagim robotik prej teje. Çdo gjë që funksionon në mënyrë arbitrare, jo përmes arsyes, më tremb (pak më sipër ju tregova që kurrë nuk kam mësuar ndonjë gjë përmendësh). Dhe mjafton të shtypësh një komandë gabim, një shifër, një germë dhe të komplikohet jeta aq sa nuk ta merr mendja!
Kurse rrjetet sociale i shoh, së pari, si nevojë për socializim. Unë kam natyrë shumë të tërhequr; që fëmijë më pëlqente të rrija vetëm, kam pak miq; mund të komunikoj me ta një herë në javë ose një herë në tre vjet, pak rëndësi ka, sepse e di që janë (fundja gjithçka ndodh në mendje). E të socializohesh krejt papritur me qindra vetë në facebook, duket sikur shkon kundër natyrës sime. Jashtë mode, tamam ashtu si thoni ju, kur promovimi dhe lidhjet marrin një rëndësi të dorës së parë…
Nuk e di se në çfarë epoke mund ta vendosja veten… Nuk po shkoj më larg, por do të preferoja të jetoja në vitet ‘30. Kjo periudhë mendoj se ka qenë epoka më iluministe, mendjehapur dhe me klas në historinë e Shqipërisë. Do ta përballoja me kënaqësi ritmin e avashtë të ngjarjeve, udhëtimet me pajtone, postën që vjen një herë në muaj, gramafonat që luajnë të njëjtën pllakë dhe një lloj snobizmi të lehtë, që i shkon një shoqërie që sapo ka filluar të krijojë një identitet të vetin.
Intervistuesi: Po citoj një nga poezitë tuaja:
“Kambanat e së dielës
Shpirti im
përplaset si gjuha në faqet metalike të kambanës.
E dëgjoni?
Është kambana e së dielës
është kambana e meshës së madhe të së dielës
kur njerëzit dëgjojnë predikimet për një jetë të pamëkatë
dhe kujtohen të çojnë lule në varreza”.
Përpos asaj çka përcjell poezia, më lindin disa pyetje:
– Si kanë qenë të dielat e fëmijërisë juaj?
Kanë qenë ditët më sterile të javës, sidomos gjatë dimrit. Sa herë mendoj për të dielat, më shkrihen të gjitha bashkë në një të vetme: kazani ku zienin rrobat e javës dhe shkuma që derdhej mbi furnelën me vajguri; ndeshjet e futbollit në radio pasditeve dhe zëri monoton dhe pothuajse i përgjumur i komentatorit; kori i gjelave të detit, që do të thereshin për Vit të Ri, por që bliheshin një muaj përpara për t’u majmur, dhe kërcitja monotone e drurit që digjej në sobë. Edhe tani kur e kujtoj, më pushton një mërzi e pafund, një nga ato lloj mërzish, një ndjesi hiçi, që disa njerëz i çon në vetëvrasje.
– Cila është aroma që jua sjell pranë Luljetën e vogël?
Aroma e domateve në kopshtin që ndodhej para shtëpisë. Kam edhe një poezi për të, “Kopshti i domateve”, që e lidh me kureshtjen e hershme erotike, të konsumuar me moshataret e mia aty, në një cep, gjatë mbrëmjeve të verës.
– Çfarë do t’i thoshit sot vetes suaj të vogël?
Sikur ta dish ti se sa pak serioze është kjo botë…
– Fëmijëria juaj ka qenë e trazuar: nëse do të mundnit, çfarë do të fshihnit përgjithmonë nga ajo kohë?
U mendova, por kam frikë se asgjë nuk mund t’i heq, sepse është si të heqësh një tullë: bashkë me të do të bien të gjitha të tjerat dhe nuk e di më se kush jam pastaj. Të gjitha janë pasoja dhe vazhdimësi të njëra-tjetrës.
– Çfarë simbolizon për ju tingulli i kambanës?
Në Zug, kambanat binin pothuajse çdo orë të ditës dhe mua, secila prej tyre, më tingëllonte si një paralajmërim. T’i kujtosh vdekjen njerëzve disa herë në ditë, pra, fundin e pashmangshëm, në një farë mënyre i ruan nga vetvetja. Natyrisht, ky është reflektimi i dikujt nga jashtë, por për vendasit mund të jetë thjesht një rutinë, njëlloj si larja e duarve.
– Disa njerëz i shohin varrezat si vendin e pikëpyetjeve të mëdha e ca të tjerë si vendi i vënies së pikës fundore të jetës së një njeriu. Çfarë simbolizojnë për ju dhe a keni frikë nga vdekja?
Mendoj që dhurata më e madhe që i është dhënë njeriut është padija, injoranca, gjërat që nuk di, ndër to edhe mosdija për momentin e vdekjes. Përfytyrojeni sikur të dinim më shumë seç dimë, përfshirë të papriturat e frikshme të fatit, përfshirë edhe vdekjen tonë, se si do të përmbysej bota e secilit prej nesh…
Më trondit shumë shpejtësia me të cilën i përcjellim të vdekurit, sikur mezi presim t’i dorëzojmë dhe t’u kthehemi jetëve tona. Brenda ditës mundësisht! (Kam një poezi për këtë madje). Por kjo është krejt kontradiktore me atë që unë mendoj për vdekjen, si fillim, dhe jo si fund i një udhëtimi. Përndryshe, çfarë kuptimi ka jeta e ngarkuar me mund dhe vuajtje? Nëse njeriu është një programim kaq inteligjent (siç doli edhe me zbulimet gjenetike) dhe jo thjesht një produkt rastësor i universit, atëherë duhet të kërkojmë një arsye po kaq inteligjente përtej kësaj. Këtu qëndron edhe frika ime nga vdekja, që është frikë nga e panjohura, e panjohura më e madhe me të cilën duhet të përballemi, madje krejt të vetëm. Kureshtja për botën vjen një ditë dhe konsumohet (tani më shpejt se kurrë falë shpejtësisë së informacionit dhe lirisë së lëvizjes), duke ia lënë vendin gradualisht kureshtjes për botën e përtejme. Bisedoj shpesh me teologë, por edhe ata nuk mund të shkojnë shumë përtej asaj që shkruhet në librat e shenjtë, me përshkrime të cilat na lihen ne në dorë t’i interpretojmë. Dhe sa më thellë zhytesh në përsiatje të tilla, aq më të parëndësishme, të kota, të duken gjithë preokupimet e zakonshme, qoftë edhe nevoja e të shkruarit…
– Çfarë është mëkati dhe si do ishte një jetë e pamëkatë për ju?
Thjesht fare: “Mos i bëj tjetrit atë që nuk do të ta bëjnë ty!”. Masa e mëkatit është masa e dhembjes që i shkaktojmë të tjerëve. Dhe nuk e di se si mund të jetë një jetë e pamëkatë, sepse të gjithë, dikush më shumë e dikush më pak, jemi të dobët, mëkatarë. Por ajo që bën dallimin, mendoj se është reflektimi, ndjesia e fajit. Është një ndjesi e hidhur shumë, do të doje të vdisje më mirë, shumë herë më e rëndë sesa po të jesh viktimë.
Intervistuesi: A keni një model frymëzimi apo adhurimi në jetë?
Luljeta Lleshanaku: Mund të rendis një listë figurash të njohura si: Wernher Von Brown, Henry Matisse, Viktor Frankl, Napoleon Bonaparti, Theodhore Roosvelt, Papa Francesku, Abraham Linkoln, Leonardo Da Vinçi, Francesku i Azisit, Muhamet Ali, Marlon Brando, Mbreti Zog, etj. Por, ata që më vijnë në ndihmë moralisht në momente të vështira, janë njerëz të zakonshëm, të cilët i njoh nga afër. Nuk janë të përkryer, kanë njëqind defekte, por janë nga njerëzit më të ndershëm, më të drejtë e më me dinjitet që kam njohur: dajat e mi dhe halla ime!
Intervistuesi: Një libër që ju ka shënjuar jetën? Poeti|ja juaj i|e preferuar?
Luljeta Lleshanaku: Libri “Lavorare stanca” i Cesare Paveses, që më erdhi në momentin e duhur, ka pasur një ndikim të jashtëzakonshëm tek unë. Ndërsa poeti im i preferuar, pa më të voglin dyshim, është Yehuda Amichai.
Intervistuesi: Dhe për koincidencë, këtë numër të revistës kemi disa poezi të Amichai-t. Por, përveç poezisë, çfarë e ka ushqyer tjetër botën e Luljetës?
Luljeta Lleshanaku: Filmi. Poezia është çka mund të bëj në pamundësi për të bërë filma. Filmi është ajo që kam dashur të bëj në jetë! Por po të flas për këtë pasion tani, duket po kaq qesharake sa të flasësh për dashuritë platonike të gjimnazit, të cilat më shumë kanë ekzistuar në mendjen tonë se në realitet.
Intervistuesi: Dhe për ta mbyllur këtë bisedë kaq të bukur: çfarë presim së afërmi nga ju?
Luljeta Lleshanaku: Nuk e di, sinqerisht që nuk e di. Kam nisur një roman para katër vjetësh… Aty-këtu kam poezi të papërfunduara për një përmbledhje tjetër, kam edhe skica për një libër me ese… Nuk e di çfarë do të ndodhë me to, sepse librat, njëlloj si njerëzit, kanë fatin e tyre. Më ka ndodhur që e kam tërhequr dhe djegur në minutën e fundit një dorëshkrim të nisur për botim. Dhe doli që kishte qenë gjëja e duhur, sepse përndryshe nuk do të kisha shkruar “Fëmijët e natyrës”, që për mua qe një kthesë e rëndësishme.
Intervistuesi: Ju falënderoj për bisedën dhe për gjithçka na keni falur deri më sot!
Luljeta Lleshanaku: Ju falënderoj shumë juve për gjithçka!
(Shkëputur nga Revista Letrare – Dimër 2022, në print. E gjeni në “Art’s Librari” në Tiranë, Amazon dhe në çdo librari tjetër online)
