Në dhjetor të vitit 2018 m’u kërkua të shkruaja përmbledhjen e një libri të ri, për të cilin premtohej sukses. Titulli më tërhoqi; pranova. Kështu u njoha me shkrimtarin portugez Pedro Chagas Freitas, fillimisht si lexuese, mandej si “book reviewer” për “Premtoj të gaboj”, publikuar nga shtëpia botuese “Bota Shqiptare”, me një përkthim të shkëlqyer nga Taulant Hatia. Ende e kujtoj ndjesinë e mirë që më la pasi e lexova deri në fjalinë e fundit.
Në nëntor 2021, romani i tij i dytë, “Premtoj të dashuroj”, u bë ura lidhëse e komunikimit mes nesh. Ndërkaq, librat e tij vijonin të shiteshin dhe të promovoheshin në rrjetet sociale, ndërsa emri i Freitas lakohej si autor i suksesshëm, me një popullaritet në rritje. Librat e tij janë tashmë “bestseller” dhe numërojnë një milion kopje në mbarë botën.
Këtë dhjetor, që nga ana emocionale është më i dhimbshmi për mua, u kujdes të ma zbukuronte Telmo, një prej miqve të mi të çmuar portugez, i cili na rivuri në kontakt me Pedron. E prekur nga veçantia e rastësisë, fisnikëria dhe thjeshtësia që mbartin komunikime të tilla njerëzore, më lindi dëshira t’i bëja një intervistë ekskluzive, si një ndër shkrimtarët më të preferuar për lexuesin shqiptar.
Në këtë vigjilje Krishtlindjesh u ndalëm pak te dashuria, jo si simbol tipik i festës, por si përgjegjësi emocionale, por edhe te dhimbja, jo në aspektin dramatik, por si pjesë e pashmangshme e të qenit njeri.
Në këtë kuptim, letërsia e tij përngjan me një Krishtlindje të brendshme: një hapësirë ku lexuesi ndalet, zhvishet nga vetëmbrojtja dhe e lejon veten të preket tërësisht nga fjala, një rilindje.
Intervistoi: Sheila Rexho
∗∗∗
Intervistuesja: Kur shkrimi reshti së qeni një dëshirë dhe u kthye në nevojë për ju?
Pedro Chagas Freitas: Shkrimi reshti së qeni dëshirë kur kuptova se të mosshkruarit po më kthente në dikë më të vështirë, më të thatë, më të largët prej vetes.
Dëshira është zgjedhje. Nevoja është fiziologjike.
Shkruaj që të mos bëhem dikush të cilin nuk do ta pëlqeja. Nëse nuk do shkruaja, do akumuloja heshtje deri në mbivendosje të indiferencës. Shkrimi është mënyra ime për të mos hequr dorë plotësisht nga njerëzit. Është gjithashtu e vetmja mënyrë që kam gjetur për të vazhduar të bëj pyetje, pa humbur mendjen.
Intervistuesja: Te “Premtoj të gaboj”, dashuria perceptohet prej një pozicioni rreziku më shumë sesa sigurie. Nga këndvështrimi i sotëm, e shihni si përpjekje për ta kuptuar dashurinë, apo si një moment dorëzimi ndaj saj?
Pedro Chagas Freitas: “Premtoj të gaboj” nuk u përpoq ta kuptonte dashurinë. U shkrua në momentin kur pranova se nuk e kuptoja. Ishte dorëzim. Dashuria shfaqet aty, ashtu sikurse në jetë: pa garanci, gjithmonë në kufi të gabimit. E shkrova si dikush që e pranon humbjen përpara se të luajë. Nuk kishte strategji, vetëm ekspozim. Sot e shoh librin si një rekord të brishtësisë më ekstreme. Një vend ku ndalova së mbrojturi veten.
Intervistuesja: Shkrimi juaj shpesh ka formë fragmentare. A lindi ky stil natyrshëm, apo u bë një zgjedhje estetike e vetëdijshme me kalimin e kohës?
Pedro Chagas Freitas: Fragmentimi nuk ishte një zgjedhje estetike. Ishte një kufizim i ndershëm. Asnjëherë nuk e kam përjetuar jetën si një ligjërim të vazhdueshëm. E ndiej në copa.
Me kalimin e kohës, e pranova këtë si një formë të ligjshme të së vërtetës. Fragmentimi lejon hapësira frymëmarrjeje mes plagëve. Lejon ndalesën përpara se të gënjesh. Gjithashtu e respekton lexuesin, i cili nuk ka nevojë të udhëhiqet dorë për dore. Është forma që i afrohet më shumë mënyrës se si mendimi ndodh realisht.
Intervistuesja: Jeni përkthyer në disa gjuhë. Kur e ndeshni veprën tuaj në një gjuhë tjetër, a e ndieni ende si tuajën, apo përkthimi ju krijon një distancë të dobishme?
Pedro Chagas Freitas: Kur e lexoj veprën time në një gjuhë tjetër, ndiej një lloj shkëputjeje të shëndetshme. Është ende e imja, por nuk më përket më plotësisht. Përkthimi krijon distancë. Dhe distanca, ndonjëherë, të mbron.
Ajo gjithashtu zbulon mangësi, të cilat nuk i kisha hasur më parë. Disa fjali mbijetojnë më mirë nga sa e kisha menduar. Të tjerat e humbin peshën dhe kjo më mëson përulësinë. Përkthimi më kujton se shkrimi nuk është kurrë absolut.
Intervistuesja: Duke ditur se shkrimi juaj do udhëtojë përmes gjuhësh dhe kulturash të ndryshme, a ju shoqëron kjo vetëdije gjatë shkrimit, apo fjalia lind fillimisht vetëm në portugalisht?
Pedro Chagas Freitas: Fjalia lind gjithmonë në portugalisht. Vetëm më pas hyn bota. Ndërsa shkruaj, nuk mendoj për lexues të huaj apo për qarkullim. Mendoj për mbijetesën e fjalisë së radhës.
Gjuha ime amtare është i vetmi vend ku ende mund të jem i pasaktë pa kurrfarë ndjenje faji. Të shkruash në një gjuhë tjetër do ishte një negociatë me emocionin. Portugalishtja më lejon të dështoj me dinjitet. Dhe dështimi është pjesë thelbësore e asaj që shkruaj.
Intervistuesja: Në shumë prej teksteve tuaja shfaqet një “ju” e paemërtuar. A ka mbetur kjo prani e njëjtë përgjatë librave, apo ka evoluar bashkë me jetën dhe lexuesit tuaj?
Pedro Chagas Freitas: “Ju”-ja ka ndryshuar. Në fillim ishte shumë konkrete. Sot është më e shpërndarë, pothuaj kolektive. U rrit me mua. Ndoshta u maturua me mua.
Nuk i shkruaj më një personi të caktuar. I shkruaj një hapësire ku dikush mund të gjejë veten. Ajo “ju” është shpesh kushdo që po lexon në momentin e duhur. Është gjithashtu, ndonjëherë, ai që kam qenë dhe nuk jam më.
Intervistuesja: Cili është libri juaj që e ndieni më të afërt me njeriun që jeni sot?
Pedro Chagas Freitas: “Hospital de Alfaces” është ai që jam tani. Por kronologjia nuk përkon gjithmonë me të vërtetën e brendshme.
Disa tekste moshohen më mirë se personi që i ka shkruar. Të tjerë bëhen të çuditshme, madje pothuaj të sikletshme. Por edhe këto janë të dobishme: të kujtojnë kush ke qenë. Dhe të kujtosh kush ke qenë, është një mënyrë për të mos u humbur plotësisht.
Intervistuesja: A ka ndodhur që lexuesit t’i kthejnë fjalët tuaja në ndonjë formë, që ndryshoi mënyrën se si i kuptuat vetë?
Pedro Chagas Freitas: Po. Kur një lexues ma kthen një fjali timen sikur të ishte e tija, kuptoj se e kam shkruar pa e kuptuar plotësisht. Kjo më frikëson dhe më ngushëllon njëkohësisht.
Më frikëson, sepse zbulon pika të verbra. Më ngushëllon, sepse tregon se teksti ka dalë jashtë kontrollit tim. Disa fjali marrin kuptim vetëm kur reshtin së qeni të miat. Ndonjëherë, lexuesi e përfundon veprën që unë vetëm e kam nisur.
Intervistuesja: Kur i riktheheni veprave të hershme, ndieni vazhdimësi apo distancë nga personi që i ka shkruar?
Pedro Chagas Freitas: Ndiej vazhdimësi emocionale, por distancë morale. Nuk do hiqja dorë nga ajo që kam shkruar. Por nuk do ta shkruaja më në të njëjtën mënyrë.
Shkrimi ndjek konsumizmin. Dhe konsumizmi gjithashtu shkruan.
Intervistuesja: Çfarë do të donit që lexuesi të mbajë me vete, në heshtjen e tij, pasi të ketë lexuar fjalinë e fundit?
Pedro Chagas Freitas: Do të doja që lexuesi të mbajë një ndjenjë të thjeshtë: nuk je vetëm në atë që ndien, edhe kur nuk di ta emërtosh.
Nuk pres transformim. Pres shoqëri. Nëse një fjali bën më pak zhurmë se heshtja e zakonshme, ia ka vlejtur. Letërsia nuk shpëton, por mund të lehtësojë. Ndonjëherë kjo mjafton për të vazhduar.
Intervistuesja: Cilët shkrimtarë jua formësuan ndjeshmërinë përpara se ta imagjinonit veten shkrimtar? A i ndieni ende sot kur shkruani?
Pedro Chagas Freitas: Jam formuar nga ata që shkruan pa i kërkuar leje dhimbjes: Camus, Proust, Sartre, Lobo Antunes, Saramago, Herberto Helder, Duras…
I ndiej ende pranë, sidomos kur përpiqem të gënjej në faqe. Janë prani të pakëndshme. Nuk më udhëheqin; më vëzhgojnë. Më kujtojnë se shkrimi nuk është performancë. Është rrezik. Kur filloj të shkruaj për t’u kënaqur, e di që po largohem prej tyre.
Intervistuesja: Tekstet tuaja shpesh ndihen si rrëfime adresuar askujt në veçanti dhe njëkohësisht gjithkujt. Kur shkruani në atë vetë të dytë intime, kujt i flisni në të vërtetë?
Pedro Chagas Freitas: U flas atyre që janë mjaftueshëm të brishtë për të dëgjuar, edhe nëse ende nuk e dinë këtë. Nuk shkruaj për të fortët. Shkruaj për ata që janë lodhur duke u shtirur. “Ti”-ja është një derë e lënë pak hapur. Kushdo që dëshiron, hyn. Kush jo, kalon.
Intervistuesja: Ktheheni shpesh tek ideja se dashuria është po aq çështje kohe sa edhe ndjenjë. Duke reflektuar për librat tuaj sot, i shihni si të ardhur në momentet e duhura të jetës suaj, apo si përpjekje për t’i kuptuar ato momente pasi kanë kaluar?
Pedro Chagas Freitas: Librat gjithmonë vijnë vonë. Shkruaj për të kuptuar atë që kam humbur tashmë. Asnjëherë nuk kam shkruar në momentin e duhur. Kam shkruar më pas, kur dhimbja ishte më e vogël ose ndryshe. Librat janë përpjekje për t’u pajtuar me vonesën. Ndoshta për këtë arsye flasin kaq shumë për kohën. Koha është antagonisti i madh i gjithçkaje që shkruaj.
