Në hollin ku mbahej “Tirana Gate 2024” u njoha me Florian Gantner, në mes të ritmit tipik të një festivali letrar, ku bisedat e vogla shpesh nisin rastësisht, ama jo gjithmonë mbeten të tilla. Ato pak minuta mjaftuan të më nxitnin interesin dhe kureshtjen për t’u njohur me letërsinë e tij.
Kam një lidhje speciale me Austrinë, me hapësirën e saj kulturore, me gjuhën, estetikën dhe letërsinë, që gjithmonë i ndiej fort të dashura dhe më kthejnë pas në një fragment kohor shumë domethënës për mua. Ndoshta prandaj kjo intervistë erdhi natyrshëm: si një vazhdim i atij takimi në holl dhe si një dëshirë për t’ia sjellë më afër personalitetin e tij lexuesit në shqip.
Florian Gantner është shkrimtar austriak. Ka botuar romanet “Trockenschwimmer” (2015), “O.M”. (2018), “Soviel man weiß” (2021) dhe “Eternal Partner” (2024); ndërkohë, tekste të tij janë publikuar edhe në revista letrare, si “Lichtungen” dhe “Die Rampe”. Fitues i çmimeve dhe bursave letrare, përfshi “Theodor-Koerner-Preis” dhe një rezidencë në “Literarisches Colloquium Berlin”.
Në shqip janë botuar disa fragmente nga “Soviel man weiß”/“Për aq sa dihet”, përkthyer nga Ana Kove.
Sheila Rexho: Nëse kthehemi te fillimi, tek ajo shkëndija e parë: ndoshta një imazh, një fjali, që ju bëri të mendoni: “Ky tekst duhet botuar apo të bëhet libër”.
Florian Gantner: Nuk kam menduar kurrë: “Ky tekst duhet të bëhet libër”… Zakonisht ndodh kështu: është një imazh apo një skenë që më përndjek dhe unë e shkruaj, si të thuash, për ta nxjerrë prej vetes. Jon Fosse përshkruan në “Heptalogjinë” e tij një piktor që pikturon pamje për t’u çliruar prej tyre. Regjisori David Lynch pati imazhin e një veshi të prerë dhe ndërtoi rreth këtij imazhi filmin e tij “Blue Velvet”. Tek unë, zakonisht, është e ngjashme: kam një imazh dhe shoh si mund të zhvillohet më tej. Nuk është mendimi “ky duhet të bëhet libër”, por më tepër: “si mund të funksionojë kjo si histori apo si vepër?”.
Sheila Rexho: Cila ishte përvoja juaj e parë “serioze” e leximit ose libri që ju ristrukturoi idenë se çfarë mund të bëjë letërsia?
Florian Gantner: Kam filluar shumë herët me letërsinë “serioze”. Kisha një motër më të madhe, që mbante klasikët në dhomën e saj, pasi duhej t’i lexonte për shkollë. Dhe unë i lexoja. Ama shumë prej tyre, ndoshta isha tepër i vogël për t’i kuptuar. Pastaj më kanë tronditur autorë që e lanë pas rrëfimin klasik. Te “Tristram Shandy” ose te njëqind faqet e para të “Gravity’s Rainbow” të Pynchon, i kam fërkuar sytë nga habia. Edhe librat e mi të parë u ndikuan fort nga eksperimentet narrative.
Sot, më impresionojnë më pak arritjet formale sesa ato gjuhësore; së fundmi, për shembull, punët e Marieke Lucas Rijneveld ose Anna Burns.
Sheila Rexho: A ka diçka që dikur e besonit për veten, por që shkrimi juaj e ka korrigjuar heshturazi gjatë viteve?
Florian Gantner: Nuk mendoj se shkrimi im ka kontribuar te ndërgjegjësimi për veten. Gjithashtu, nuk jam veçanërisht i interesuar për shkrimin autobiografik, as nuk e vlerësoj si aspekt terapeutik shkrimin në vetvete. Më intereson si sillen njerëzit me njëri-tjetrin. Përpiqem të kuptoj si mendojnë. Madje mund të thuash se unë e shkruaj veten gjithnjë e më tej larg vetes.
Sheila Rexho: Shqipëria mban një kujtesë të fortë të survejimit dhe njëkohësisht një të tashme që po ndryshon me shpejtësi. Kur e zgjodhët si peizazh të fiksionit tuaj, a po kërkonit një tension moral specifik midis intimitetit dhe mosbesimit, të shkuarës dhe së ardhmes, transparencës dhe fshehtësisë?
Florian Gantner: Në romanin tim “Soviel man weiß”, “Për aq sa dihet”, Shqipëria dhe historia e saj luajnë një rol të rëndësishëm. Por këtë herë, zanafilla e interesit tim ishte vërtet biografike: për disa muaj kisha një bursë në “Literarisches Colloquium Berlin”, dhe aty isha fqinj me dy persona prej Shqipërisë letrare, Sokol Mici dhe Ana Kove. Në atë kohë po punoja për një roman që kishte të bënte me survejimin. Përmes bisedave me Sokolin dhe Anën, kuptova se historia e Shqipërisë (Sigurimi, etj.) ishte si e taksur për projektin tim letrar. Disa tema më duken sikur më vijnë vetë në dorë… Temat që përmendni ju, si mosbesimi etj., ishin tashmë në roman, por në një nivel personal. Me historinë e Shqipërisë pata mundësinë të reflektoj për këto tema edhe në një nivel historik dhe politik.
Sheila Rexho: Cilët janë shkrimtarët të cilëve u besoni për të vërtetën kur bota bëhet pak e zhurmshme dhe çfarë mendoni se mund të bëjë letërsia që psikologjia, filozofia ose ndoshta gazetaria nuk munden?
Florian Gantner: Sinqerisht, kur bëhet fjalë për çështje aktuale, nuk mbështetem te shkrimtarët. Për këtë, filozofët ose gazetarët janë pika më e përshtatshme e referimit. Shkrimtarët janë të zotë me gjuhën. Në rastin ideal, ata u tregojnë lexuesve kushtin njerëzor, tregojnë çfarë e bën njeriun njeri. Dhe kjo është mjaft e mirë, apo jo?
Sheila Rexho: Kur vepra juaj kalon në gjuhë të tjera, çfarë duhet të mbrojë përkthimi mbi gjithçka: kuptimin, ritmin, nuancën kulturore, apo “temperaturën” emocionale?
Florian Gantner: Më e rëndësishmja është që mendimi të përkthehet në gjuhën e synuar. Për të qenë i sinqertë, ka vetëm pak gjuhë në të cilat mund ta gjykoj rezultatin. I besoj përkthyesit përkatës që të ketë një ndjeshmëri për nuancat.
Sheila Rexho: Cilën pjesë të punës e ndjeni si atë më “të vërtetën”, edhe nëse nuk është autobiografike?
Florian Gantner: Në fund, të vërtetën e vendosin lexuesit.
Kur marr reagime dhe lexuesi e ka kuptuar çfarë doja të thosha me romanin tim, atëherë jam i kënaqur. Interesante bëhet kur lexuesit gjejnë në libër gjëra që unë vetë nuk i kam parë. Ky është momenti më i mirë: atëherë ndihet sikur libri fillon të jetojë. Si një fëmijë i rritur që e lëshon në botë, por pa asnjë melankoli; le të themi se fëmija mban kontakte të rregullta më pas.
Sheila Rexho: A besoni se një roman duhet ta ngushëllojë lexuesin, ta trazojë, apo t’i edukojë vëmendjen dhe cila prej këtyre mendoni se është më e vështira për t’u arritur?
Florian Gantner: Është e vështirë të gjesh një formulë të përgjithshme. Nga njëra anë, pak nga secila nuk do ishte keq: të krijosh një “stuhi emocionesh” për lexuesin, që në një faqe të përjetojë dhimbje e në tjetrën të shkrihet gazit me zë të lartë, kjo do ishte joshëse! Por mendoj se shkon më keq kur unë, si autor, i them vetes: “Tani do shkruaj një libër për t’i edukuar lexuesit”, për shembull. Gjatë shkrimit, nuk duhet ta vrasësh mendjen për audiencën. Unë shkruaj, sepse dua që një tekst të funksionojë. Vetëm më pas mund të mendoj për efektin e tij.
Sheila Rexho: Çfarë e konsideroni më të rrezikshme në letërsi: sentimentalizmi që pretendon të jetë thellësi, apo inteligjenca që pretendon të jetë ndjenjë?
Florian Gantner: Mendoj të parën. Ajo që më bezdis shumë është ajo çka autori Karl-Heinz Ott e quan me humor “Bedeutsamkeitserschleichung” (një term i vështirë për t’u përkthyer; le të themi: “zhgënjim prej rëndësisë”), pra autorë që përzgjedhin tema maksimalisht të rënda për të dhënë përshtypjen se po krijojnë diçka jashtëzakonisht të thellë, ndërsa në fakt, prodhojnë, në rastin më të mirë, letërsi medikore. Por fakti që në një libër të ndodhin gjëra sa më të tmerrshme, nuk do të thotë se automatikisht ai është i mirë. Fatkeqësisht, tregu letrar është i tillë dhe këto tema “sensacionale” marrin vëmendjen më të madhe. Pothuajse të gjithë recensuesit, blogerët e librave etj., flasin vetëm për përmbajtjen (tronditëse) të një libri; pothuajse askush nuk merret me formën apo ndërtimin në aspekt gjuhësor.
Libri që më ka prekur më shumë javët e fundit ishte për një fëmijë që vëzhgon se si prindërit e tij ngadalë po largohen prej njëri-tjetrit. Kjo është diçka që ndodh gjithë kohën. Por ishte thjesht i shkruar aq mirë e ndërkohë thellësisht prekës.
Sheila Rexho: Cila është vija që një shkrimtar nuk duhet ta kalojë kurrë, qoftë edhe në fiksion, dhe kush e vendos ku është ajo vijë?
Florian Gantner: Unë nuk besoj te ndalimet.
Kohët e fundit hasa online një koment, ku dikush thoshte se sot nuk mund të lexohet më “Lolita” e Vladimir Nabokovit. Kjo është krejtësisht marrëzi. Te “Lolita”, Nabokov na tregon si mendon e keqja apo sa korruptuese mund të jetë gjuha. Duke lexuar këtë autor, mëson të lexosh. Komentuesi ishte nga ata që e lexojnë një libër në mënyrë naive: shohin vetëm përmbajtjen, vetëm historinë e një abuzimi.
Duhet t’ua besosh lexuesve pjekurinë letrare. Ia vlen ndonjëherë të bësh një hap përtej një vije për të kuptuar.
