Press "Enter" to skip to content

Stefan Cvajg: Episod në Liqenin e Gjenevës

86Shares

Jo shumë larg bregut të Liqenit të Gjenevës, në afërsi të qytezës zvicerane Vilnëv, gjatë një nate vere të vitit 1918, një peshkatar, i cili po voziste varkën në ato anë të liqenit, pikasi një objekt të çuditshëm brenda në ujë. Kur iu afrua dalloi një trap të sajuar me trarë të rastit, të cilin, përmes ca lëvizjesh të ngathëta, një burrë i zhveshur po mundohej ta shtynte përpara, duke përdorur një rrem në vend të lopatës. I habitur, peshkatari bëri drejt tij, e ndihmoi njeriun e rraskapitur të hipte në varkë, ia mbuloi trupin e zhveshur me rrjeta dhe më pas u mundua t’i fliste. Ndërsa dridhej nga të ftohtët dhe rrinte si i ngulur në bash të varkës, ai iu përgjigj me një gjuhë të huaj, asnjë fjalë e së cilës nuk i ngjante të tijës. Shumë shpejt, peshkatari ndihmëtar hoqi dorë nga çdo përpjekje e mëtejshme, ngriti rrjetat dhe i dha shpejt lopatave për nga bregu.
Teksa i afroheshin dalëngadalë bregut që përvijohej nën dritën e hershme të mëngjesit, nisi të çelej edhe pamja e njeriut lakuriq. Në gojën e gjerë iu duk një buzëqeshje fëminore, qarkuar nga një mjekër e kërleshur. Me njërën dorë të ngritur bëri shenjë andej nga buza e liqenit, gjithmonë me vështrim pyetës dhe gjysmë i sigurt belbëzoi një fjalë që tingëllonte si ‘Rosija’ dhe që kumbonte gjithnjë edhe më e gëzueshme sa më tepër kili i afrohej tokës. Më në fund, barka preku mbi rërë. Të afërmit e peshkatarit, të cilët prisnin për prenë e lagur, ia dhanë ulërimës, ashtu si shërbyeset e Nausikës dikur, njëra pas tjetrës, sapo vunë re burrin e zhveshur nën rrjetën e tij. Të shtyrë nga ky lajm i çuditshëm, dalëngadalë nisën të grumbulloheshin burrat e fshatit, të shoqëruar edhe nga përfaqësuesi elitar dhe i zellshëm i gjykatës së zonës. Atij iu bë menjëherë e qartë prej ndonjë udhëzimi nga lart dhe prej përvojës së pasur gjatë luftës se duhet të ishte ndonjë dezertor, i cili kishte ardhur me not prej brigjeve franceze dhe u bë gati ta merrte në pyetje. Mirëpo kjo tentativë shumë shpejt e humbi kuptimin dhe vlerën për faktin se burri i zhveshur (të cilit, disa banorë, ndërkohë, i kishin hedhur një xhaketë dhe një palë pantallona të shkurtra ushtarake) të gjitha pyetjeve iu përgjigj veçse me thirrjen “Rosija? Rosija?”, të përsëritur disa herë, me një ton frike dhe pasigurie. Pak qejfprishur për shkak të mossuksesit, me ca gjeste jo të keqkuptueshme, përfaqësuesi zyrtar e urdhëroi të huajin ta ndiqte dhe mes përqeshjeve të të rinjve të sapozgjuar të fshatit, burri i lagur, këmbëzbathur dhe me pantallona të varura e xhaketë u dërgua në zyrën e qarkut dhe u mor në paraburgim. Ai nuk kundërshtoi, s’foli asnjë fjalë, vetëm se sytë e tij të shndritshëm i kishte mbuluar një hije zhgënjimi tashmë dhe shpatullat e larta ishin strukur sikur t’i druheshin ndonjë goditjeje të beftë.
Ndërkaq, lajmi për kapjen e peshkut-njeri ishte përhapur deri në hotelet e afërta dhe gjatë një episodi dëfryes në monotoninë e ditës, atypari kaluan disa zonja dhe zotërinj që të shihnin njeriun e egër. Një zonjë i dhuroi një karamele, të cilën ai e la aty me dyshim, si të ishte majmun; një zotëri i bëri fotografi, të gjithë bërbëlitnin dhe talleshin me të, derisa menaxheri i një hani të madh, që kishte jetuar jashtë dhe zotëronte disa gjuhë iu drejtua të frikësuarit gjer në palcë me pyetje njëra pas tjetrës në gjermanisht, italisht, anglisht dhe, së fundi, në rusisht. Sapo dëgjoi tingullin e parë në gjuhën e tij, burri i trembur ngriti supet nga gëzimi, një e qeshur e gjerë ia përshkoi vesh më vesh fytyrën babaxhane dhe papritur, i çliruar nga ankthi dhe pasiguria, ia nisi fill e për pe historisë së tij. Rrëfimi qe shumë i gjatë dhe tejet i ngatërruar, disa detaje madje jo dhe aq të kuptueshme për përkthyesin rastësor, megjithatë, në thelb, fati i këtij njeriu mund të përmblidhet si vijon:
Ai kishte luftuar në Rusi, kur një ditë prej ditësh e kishin futur në një vagon me mijëra të tjerë dhe kishte udhëtuar shumë larg. Më pas i kishin hipur në anije dhe kishin udhëtuar edhe më larg, në vise ku bënte aq nxehtë, saqë, siç shprehej ai, njërit prej tyre i ishin shkrirë kockat nën mish. Më në fund kishin zbritur diku, i kishin futur në vagonë të tjerë dhe më pas u ishte dashur të sulmonin menjëherë mbi një kodër, por mandej ai nuk dinte më asgjë prej gjëje, ngase që në fillim e kishte qëlluar një kokërr plumbi në kofshë. Të pranishmit, të cilëve përkthyesi u përkthente fjalët dhe përgjigjet e tij, e kishin kuptuar sakaq se i arratisuri duhej t’i përkiste atyre divizioneve ruse që gjendeshin në Francë, që ishin dërguar në frontin francez duke përshkuar gjysmën e globit përmes Siberisë dhe Vladivostokut dhe me njëfarë keqardhje i brente kureshtja se ç’e kish shtyrë atë njeri të arratisej në mënyrë kaq të çuditshme. Me një buzëqeshje gjysmë të sinqertë dhe gjysmë finoke, i arratisuri rus tregoi lirshëm se ende pa u shëruar mirë ai kishte pyetur infermieret se ku binte Rusia dhe ato i kishin treguar drejtimin, të cilin ai e kishte mbajtur deri diku përmes pozicionit të diellit dhe yjeve. Kështu ia kishte mbathur fshehtas duke ecur natë-ditë e duke iu fshehur patrullave nëpër plevica. Kishte mbijetuar me fruta dhe bukë të lypur për dhjetë ditë rresht derisa kishte mbërritur në këtë liqen. Tanimë shpjegimet e tij u bënë të paqarta; mesa dukej, ndërsa gjendej në afërsi të Detit Balltik, ai kishte pandehur se në bregun tjetër, vijat e lëvizshme të të cilit i kishte vënë re nën dritën e mbrëmjes, duhet të ishte Rusia. Mandej, ai kishte vjedhur dy trarë nga një kasolle dhe duke ndenjur barkas, me ndihmën e një dërrase të përdorur si lopatë, kishte vozitur deri aty ku e kish gjetur peshkatari. Pyetja e frikshme me të cilën e mbylli tregimin e të vagullt, nëse ai do mbërrinte në shtëpi të nesërmen, e përkthyer mekurazi për shkak të naivitetit të saj, i dha shkas një të qeshure të madhe, që shumë shpejt u kthye në keqardhje prekëse për të arratisurin dhe sekush gjeti e i dha ca monedha ose kartëmonedha burrit mjeran.
Ndërkohë, përmes një telefonate, aty ia behu një oficer i lartë policie nga Montrëja, i cili jo pa mundim ia doli të plotësonte një protokoll të rastit në fjalë. Sepse jo vetëm që përkthyesi i rastit qëlloi të ishte i papërshtatshëm, por shumë shpejt doli në pah edhe padija e tejskajshme e këtij njeriu për vendet perëndimore, dija e të cilit për veten zor se e kalonte emrin e tij, Boris, dhe prej fshatit të tij të lindjes. Ai dinte të jepte vetëm disa përshkrime tejet të ngatërruara, si p.sh. faktin që ata ishin bujkrobër të Princit Meçerski (ai thoshte bujkrobër, ndonëse kjo lloj angarie kishte përfunduar një shekull më parë) dhe se jetonte pesëdhjetë verst larg detit të madh me gruan dhe tri fëmijët e tij. Tashmë ia nisi diskutimi për fatin e tij, ndërsa ai gjendej i përulur me një çehre të topitur në mes të diskutuesve: njëra palë mendonte se duhej nisur drejt brigadës ruse në Bernë, të tjerë i frigoheshin rikthimit të tij në Francë; punonjësi i policisë e shtjelloi gjithë vështirësinë e çështjes në fjalë, se si do t’i vente halli nëse do të trajtohej si dezertor apo si emigrant pa letra; nga ana tjetër, sekretari i bashkisë e përjashtoi që në fillim mundësinë që ta mbanin aty me të ngrënë e me të pirë hamësin e huaj. Një francez bërtiti i zemëruar se ata nuk duhet ta zgjasnin kaq shumë me të arratisurin e mjerë, porse ai duhet t’i përvishej punës ose të kthehej mbrapsht; dy gra iu gjegjën ashpër duke thënë se i gjori njeri nuk ishte fajtor për fatkeqësinë e tij dhe se ishte krim t’i dërgoje njerëzit nga vendlindja e tyre në një vend të huaj. Diskutimi i ndezur për shkak të kësaj ngjarjeje rastësore rrezikonte të shndërrohej në një zënkë politike, kur sakaq atypari kaloi një zotëri danez, i cili e mori fjalën dhe me zell të madh rrëfeu se do ta paguante ai qëndrimin e atij njeriu për tetë ditë, derisa autoritet të arrinin në një marrëveshje për dërgimin e tij; një zgjidhje e papritur kjo, që i kënaqi të dyja palët, si atë zyrtare edhe ato private.
Gjatë diskutimit gjithnjë e më të acaruar, shikimi i të arratisurit ishte ngritur gradualisht dhe u fiksua gjatë në buzët e menaxherit, për të cilin e parandjeu se në mes të atij pështjellimi vetëm ai mund t’i tregonte qartazi se çdo të bëhej me të. Ndonëse i shushatur, u duk se e ndjeu vorbullën që kishte nxitur gjendja e tij dhe krejt i pavetëdijshëm, tashmë që poterja u fashit, në mes të asaj qetësie, ngriti përgjërueshëm duart, ashtu siç bëjnë gratë përpara një ikone të shenjtë. Ky gjest prekës i pushtoi të gjithë pa ngurrim. Menaxheri iu drejtua me përzemërsi dhe e qetësoi të mos kishte frikë, të mos shqetësohej se tani e tutje do të kujdeseshin për të në bujtinë. Rusi donte t’i puthte dorën, por ai e tërhoqi me shpejtësi. Më pas i tregoi bujtinën ngjitur, një ekonomi e vogël fshati, ku ai do të gjente një shtrat dhe ushqim, i tha dhe ndoca fjalë të këndshme për ta qetësuar dhe duke e përshëndetur rishtazi miqësisht, ia mësyu rrugës së hotelit të tij më tutje.
Kaçaku ia kishte ngulur sytë pas në heshtje dhe po në atë masë që largohej i vetmi njeri që ia kuptonte gjuhën, fytyra e tij tashmë e ndritshme u vrenjt saora. Ai e ndoqi me ca vështrime të brengosura siluetën e tij tek tretej në të përpjetëzën, ku gjendej hoteli, pa ia hedhur sytë njerëzve të pranishëm, të cilët bënin çudi dhe qeshnin me sjelljen e tij të pazakontë. Kur më pas dikush e preku butësisht dhe e ftoi brenda në bujtinë, supet e rënda iu lëshuan njëherazi dhe hyri brenda kokulur. Dikush i hapi derën e pijetores. Ai i mëshoi karriges në pritje të shërbyeses për t’i sjellë një gotë raki mirëseardhjeje dhe qëndroi ulur si i gozhduar, pa lëvizur nga vendi gjithë paraditen. Kohë pas kohe ia behnin fëmijët në dritare, që rrinin e përgjonin, qeshnin dhe i bërtisnin me zë të lartë, por ai s’e ngrinte kokën. Vizitorët e bujtinës e vështronin me kureshti, ndërsa ai, me shikimin ngulur tavolinës dhe me shpinën kërrusur, veç rrinte i zhytur mes turpit dhe ndrojtjes. Kur një tufë njerëzish mbushën vendin me të qeshura në kohë dreke, kur njëqind fjalë, që ai nuk i kuptonte, zienin për të dhe ai, kredhur frikshëm në tëhuajësinë e tij, rrinte ulur si një shurdhmemec në mesin e gjithë asaj varravingoje të njerëzve që hynin e dilnin pa mbarim, duart iu drodhën aq shumë, sa edhe lugën mezi e ngriti nga supa. Befas, një kokërr e madhe loti i shkau prej faqes dhe ra mbi tavolinë. Gjithë drojë hodhi sytë përreth. Të tjerët e kishin vënë re dhe heshtën në çast. Dhe ai u ndje në turp; përkuli kokën e rëndë e leshatore gjithnjë e më thellë mbi syprinën e zezë.
Qëndroi ashtu gjer në mbrëmje. Njerëzit shkonin e vinin; ai nuk i ndiente më dhe as ata atë: si një copë druri rrinte ulur në hijen e sobës, me duart e mbështetura rëndë mbi tavolinë. Të gjithë e harruan dhe askush nuk e vërejti që ai papritmas brofi në errësirë dhe pa bëza, si një kafshë, iu ngjit shkallëve të hotelit. Qëndroi për një ose dy orë atje përpara derës, i përunjur, me kësulën në dorë, pa ia hedhur sytë askujt: më në fund, ajo figurë e çuditshme, me pamje të mpirë dhe të errët, si një trung i rrënjosur në tokë para hyrjes së ndriçuar të hotelit, i ra në sy njërit prej korrierëve, i cili solli menaxherin. Në fytyrën e zymtë i shkreptiu një grimë gëzimi sapo dëgjoi përshëndetjen në gjuhën e tij.
“Çfarë do ti, Boris?”, e pyeti menaxheri me përzemërsi.
“Të më falni”, belbëzoi i arratisuri, “unë veç doja të dija… nëse mund të shkoj në shtëpi.”.
“Patjetër Boris, mund të shkosh në shtëpi”, buzëqeshi i pyeturi.
“Që nesër?”.
Tashmë tjetri mori qëndrim serioz. Buzëqeshja iu pre në fytyrë; ato fjalë qenë thënë aq përgjërueshëm.
“Jo, Boris… ende jo. Derisa të mbarojë lufta.”.
“Dhe kur? Kur do të mbarojë lufta?”.
“Këtë e di Zoti. Ne njerëzit nuk dimë gjë.”.
“Po më herët? A s’mund të nisem më herët?”.
“Jo, Boris.”.
“A duhet të pres gjatë?”.
“Po.”.
“Edhe shumë ditë?”.
“Shumë ditë.”.
“Sidoqoftë, unë do të iki, zotëri! Unë jam i fortë. Nuk lodhem.”.
“Por ti s’mundesh, Boris. Ka një kufi ndërmjet.”.
“Një kufi?”, vështroi ai i shtangur. Kjo fjalë ishte e panjohur për të. Më pas tha sërish me atë kokëfortësinë e tij të çuditshme: “Unë do ta kaloj me not.”.
Menaxheri ceku pak buzën në gaz. Por atij i dogji në shpirt kjo fjalë dhe i shpjegoi butësisht:
“Jo, Boris, kjo nuk bëhet. Një kufi do të thotë një tokë e huaj. Njerëzit nuk të lënë të kalosh matanë.”.
“Por, unë s’u bëj gjë atyre! Tanimë e kam flakur armën. Përse nuk duhet të më lënë të shkoj te gruaja ime nëse u lutem për hir të Krishtit?”.
Menaxheri po bëhej gjithnjë e më serioz. Atij iu shtua pikëllimi. “Jo”, tha ai, “ata nuk do të të lejojnë të kalosh, Boris. Njerëzit nuk e dëgjojnë më fjalën e Krishtit.”.
“Por, çfarë duhet të bëj, zotëri? Unë s’mund të rri këtu! Njerëzit këtu s’më kuptojnë, as unë nuk i kuptoj ata.”.
“Do ta mësosh gjuhën, Boris.”.
“Jo, zotëri”, e përkuli rusi kokën thellë, “unë s’mund të mësoj asgjë prej gjëje. Unë mund të punoj vetëm në fushë, gjë tjetër s’di. Çfarë do të bëj unë këtu? Dua të vete në shtëpi! Më kallëzo rrugën!”.
“S’ka asnjë rrugë, Boris.”.
“Por, zotëri, ata s’mund të më ndalojnë të kthehem në shtëpi te gruaja dhe fëmijët e mi! Unë nuk jam më ushtar!”.
“Ata munden, Boris.”.
“Po Cari?”, pyeti ai krejt papritur, duke u dridhur prej frikës nga përgjigja.
“Nuk ka më Car, Boris. Njerëzit e kanë rrëzuar.”.
“Nuk ka më Car?”, ia nguli sytë shtangurazi. Një përshkënditje e fundit u shua në vështrimin e tij, më pas, i rraskapitur, tha: “Domethënë, unë s’mund të shkoj në shtëpi?”.
“Ende jo. Duhet të presësh, Boris.”.
“Gjatë?”.
“Nuk e di.”.
Fytyra e tij u bë edhe më e zymtë në terr:
“Unë zaten kam pritur shumë gjatë! Nuk mund të pres më. Më trego rrugën! Dua ta provoj!”.
“Nuk ka asnjë rrugë, Boris. Në kufi ata do të të kapin. Qëndro këtu, ne do të të gjejmë punë!”.
“Njerëzit këtu s’më kuptojnë dhe as unë s’i kuptoj ata.”, përsëriste ai me kokëfortësi. “S’mund të jetoj këtu! Më ndihmo, zotëri!”.
“S’mundem, Boris.”.
“Për hir të Krishtit, zotëri! Më ndihmo, nuk duroj dot më!”.
“Unë nuk mundem, Boris. Asnjë njeri s’mund t’i ndihmojë tjetrit tani.”.
Ata qëndruan pa folur përballë njëri-tjetrit. Borisi rrotullonte kësulën ndër duar. “Përse më morën nga shtëpia ime? Ata thanë se unë duhet të mbroja Rusinë dhe Carin. Por Rusia është larg që këtu dhe ti po thua që Carin e kanë… si i thua ti?”.
“Rrëzuar.”.
“Rrëzuar.”. Ai e përsëriste fjalën pa e kuptuar. “Çfarë do të bëj tani, zotëri? Duhet të shkoj në shtëpi! Fëmijët e mi po çirren për mua. S’mund të jetoj këtu! Ndihmomë, zotëri! Ndihmomë!”.
“Nuk mundem, Boris.”.
“Nuk mund të më ndihmojë askush?”.
“Tani jo më.”.
Rusi e përkulte kokën gjithnjë e më poshtë, por, më pas, befas, me një zë të mekur, tha: “Të falem nderit, zotëri!”, dhe ktheu shpinën.
Me hap krejt të ngadaltë shkoi rrugës teposhtë. Menaxheri e pa gjatë nga pas dhe u habit akoma më tepër që ai nuk po ecte drejt hanit, por mori kah liqeni. Psherëtiu thellë dhe iu kthye sërish punës në hotel.
Rastësia e deshi që mëngjesin e nesërm po i njëjti peshkatar ta gjente kufomën e zhveshur të të mbyturit. I kishte lënë të palosura në breg pantallonat, kësulën dhe xhaketën e falur dhe kishte hyrë në ujë, ashtu siç kishte ardhur. Për rastin në fjalë u mbajt një protokoll dhe, meqenëse askush nuk e dinte emrin e të huajit, mbi varrin e tij u vendos një kryq druri i lirë, një nga ata kryqet e vegjël për fatin e paemër, me të cilët tanimë Europa jonë është mbuluar nga cepi në cep.

Përktheu nga gjermanishtja: Smeralda Çaça

Të tjera nga ky autor:

86Shares