fbpx Press "Enter" to skip to content

Durim TAÇI: Kali i kuq i Tare Çelës

Kali i kuq i Tare Çelës, kal ka, kal s’ka, kal hiç, kali humbi!”, bërtet ti me triumf dhe gjithë burrat kthejnë kokën e të shikojnë vëngër. Lopatat u ngrijnë në ajër, dheu i tharë rrëshqet mbi varr e ngrihen vrunduj pluhuri duke e mbuluar plotësisht qefinin. Ti kërkon me sy atë, babanë tënd, gjithë shpresë. Ai e di.
Më në fund e vë re tek shkëputet nga rrethi dhe ti e pret të vijë gjithë qejf. Ja tani do të marrë në krahë e do të përqafojë ose, e pakta, do të ledhatojë flokët e tua të zeza sterrë, gjithë shkëlqim.
Dora e tij e djathtë hapet, mirëpo shprehja e fytyrës të thotë diçka tjetër, të kall frikën. Në fillim të shkul veshin me të majtën, aq sa ti dëgjon një kërcitje, ndërsa me pëllëmbën e hapur gati ta vesh fytyrës.
Të djeg fort ajo shpullë, aq sa zjarrmia në faqen e majtë nuk do të largohej gjithë jetën, mjaft ta çoje mendjen aty.
Habitesh mbi të gjitha, shtrëngon dhëmbët e nuk nxjerr zë, nuk qan, nga inati. Ja jep vrapit drejt shtëpisë së gjyshes, ku keni disa ditë që rrini bashkë me babanë. Keni ardhur nga qyteti këtu në fshat pikërisht për këtë vaki. Por ti di pak gjëra, se je i vogël. Po të mos ishte dimër, për ty kjo ardhje nuk do bënte dallim nga ajo e verës, disa muaj më parë te gjyshja, ku u gëzoheshe pulave, qenit, kecave dhe frutave të ëmbla në pemë.
Nuk i ke mbushur tre vjeç e do të hysh me ngulm në jetë, ke filluar të flasësh që një vjeç, por ja që njerëzit rrotull ende nuk të marrin seriozisht, tallen me ty, madje edhe ata më të dashurit. Ti nuk e kupton pse ia plasin të qeshurit sa fillon të flasësh. E ke gojën brisk, kështu thonë të gjithë, por ja që me sa duket tehu i tij nuk është i mprehur sa duhet.
Nuk thua dot k-në e babai ka sajuar këtë ushtrim me të cilin ti stërvit gjuhën. Të ka thënë të përsëritësh shumë herë: Kali i kuq i Tare Çelës, kal ka, kal s’ka, kal hiç, kali humbi!
Dhe pikërisht kur ti e thua saktë, jo me t, por me k-në e nyjëtuar mirë, mbetesh i befasuar me shpërblimin që merr prej tij: një dackë surratit!
Një ditë, plot tridhjetë vjet më vonë, kupton se yt atë ka bërë të njëjtën gjë me tët bir. Midis shumë gjëegjëzave e përrallave që i tregon nipit, të parit, sikurse do bëjë më vonë edhe me të tjerët, të kap veshi edhe njëherë ushtrimin tënd të famshëm të të folurit. Dëgjon tët bir që vrapon nëpër shtëpi nën ritmin e frazës magjike për të mësuar shqiptimin e saktë të k-së: Kali i kuq i Tare Çelës, kal ka, kal s’ka, kal hiç, kali humbi! Është vetëm në shtëpi, me ty, nuk pushon, vrapon sa në një dhomë në tjetrën, me një trokth të pandalshëm. Ti je ulur në shkrimore, të ngrihen nervat dikur, por e ke sa me veten, me babanë, me kohën, edhe pse fillon të ndjekësh tët bir nëpër shtëpi.
“Mjaft tani!”, i thua dhe ai ngrin në vend, pa kuptuar asgjë. Edhe ti nuk është se di shumë, kujton vetëm pëllëmbën e fortë që dhemb ende, kurse rrethanat e asaj ndodhie do t’i plotësonin të tjerët për ty, edhe pse me rrëfime të pjesshme, aty-këtu, pa ndonjë dëshirë të madhe për të folur.
Njeriu që po varrosej atë vjeshtë të vitit 1967 na paska qenë Pasho Çela. Këtë do ta merrje vesh në një varrim tjetër, atë të vitit 1997. Edhe në këtë të dytin ishe prapë me babin, se Çelajt ishin fisi i gjyshes; në dasmat dhe hidhërimet e tyre ju nuk keni munguar kurrë. Tani, djalin e kishe marrë me vete ti. E latë me kushërinjtë e tjerë të luante jashtë, nuk e morët brenda në dhomën ku bëhej ceremonia e varrimit nga frika e asaj frazës së famshme, të cilën ai vazhdonte ta thoshte vend e pa vend, edhe tani që kishte hyrë në shkollë dhe fliste e shkruante shumë mirë. Me sa duket i pëlqente ritmi i saj.
Tanimë ti dije shumë, edhe pse jo gjithçka. Kishe mësuar se Pasho Çela i varrimit të parë ishte djali i birësuar i Tare Çelës. Sot ju varrosnit Agon, vëllanë e Pashos nga nëna, pra djalin tjetër të Tares. Gjatë vakisë, nën gjerbjen e kafesë dhe tingëllimën e kadajeve të rakisë nëpër tabaka, në grupe, burrat flisnin për atë që dinin dhe si e dinin. Lavdëronin shumë Agon, por nuk përmendnin bëmat e tij si partizan gjatë luftimeve me gjermanët në dimrin e vitit 1944, as trimërinë e tij për çlirimin e Tiranës, si pjesëtar i Brigadës së Parë. Dekoratat e tij ishin vendosur mirë në një jastëk prej atlasi të kuq, ngacmuese, por ja që njerëzit parapëlqenin të flisnin për atë që Ago Çela kishte bërë në paqe.
I patën propozuar të rrinte në Tiranë pas çlirimit, ngaqë, siç thuhej, duhej forcuar pushteti popullor e duheshin luftuar klasat e përmbysura e mbase do rrinte, por një ngjarje tragjike e detyroi të kthehej në fshat. Vrasja e nënës, Limasë. Kush do ta besonte se e kishte bërë Pashua?! U mendua nga të gjithë si vrasje aksidentale. A vritet nëna? Por ishte vetë Ago që detyroi të vëllanë e tij nga nëna, Pashon, të pohonte krimin. Hetoi vetë, mori në pyetje kë mundi nga fqinjët e më në fund njoftoi postën e policisë ta merrnin. E dërguan në burgun e Beratit.
Agoja mbeti vetëm në sarajet e Çelajve, pasi edhe babanë e tij, Tare Çelën, e kish humbur më parë, gjatë një reprezaljeje që kishin bërë gjermanët në fshat, në janarin e vitit 1943. Edhe i vdekur ai kish mbetur motivi i tij i jetës. Vetë bashkimi i tij me partizanët kishte ardhur pikërisht nga vrasja e babait, sikurse edhe ndenja në fshat pas humbjes së nënës dhe burgimit të Pashos, kishte të bënte po me të. Trupi i Tare Çelës nuk ishte gjetur ende.
Nuk t’u ndenjtë. Dëgjoje gjithfarë bisedash të shkëputura, aty ulur me burrat, i frikësuar se mos hynte befas djali që luante jashtë me shokët. Me siguri do i afrohej gjyshit dhe do i thoshte atë frazën që për ty tanimë ishte bërë e mistershme. “Po ky kali i kuq, ç’hyn në këtë mes?”, pyete veten dhe u ngrite në këmbë papritur.
E more babanë veç, u larguat nga mjedisi me tym duhani, nga bisedat me njerëz që hynin e dilnin aty në konakun e stërmadh të Çelajve, tani plot me njerëz, por që pritej të zbrazej nga çasti në çast e më pas dera e tyre do të do mbyllej përgjithmonë. Doje t’i kërkoje llogari babait për atë dackë që të kishte dhënë tridhjetë vjet më parë. Dhe e gjitha kjo të vinte në formën e një pyetjeje të thjeshtë: ç’hyn në këtë mesele kali i kuq i Tare Çelës?
Morët shtegun e bajameve mbi shtëpitë e Taçeve. Ishte vjeshtë e vonë dhe një pjesë e frutave në degët më të larta kishin mbetur pa prekur, me ato lëvoret hapur duke zbuluar trupat lakuriq.
“I gjori Ago! Iku me një brengë të madhe nga kjo botë. Nuk e gjeti dot trupin e babait!”, ia nisi yt atë, sikur të kishte lexuar mendimet e tua.
“Po pse të jetë kaq e vështirë”, ndërhyn ti, “kur dihet nga kanë lëvizur gjermanët, njihen arat dhe pyjet që rrethojnë fshatin? Se Agoja, besoj, i ka kërkuar pëllëmbë për pëllëmbë. Ka pasur kohë boll qëkur është kthyer të varrosë nënën, apo jo?”.
“Po, patën kërkuar edhe forcat e policisë me qen, për muaj me radhë, pastaj e patën lënë. I ke parë varrezat e dëshmorëve, emri i Tares është i pari në listën e të rënëve, por aty mungon varri i tij.”
“Si është kjo puna e kalit?”, e tërheq ti babanë nga xhaketa.
“Po çfarë të them edhe unë? Është histori e vjetër…”.
Do fliste, do e thoshte aty atë që dinte, por ja që ju ndërpreu dalja e arkivolit. Lidhët duart mbrapa shpine, babë e bir, dhe ndoqët në këmbë korteun drejt varrezave.
Ka kohë që e mendon seriozisht: një histori nuk është e mundur të përcillet një copë, pasi nuk është kurrë solide, nuk mund ta ketë të plotë e të pandryshueshëm trupin e saj. Ajo vjen me valë dhe hyn në jetën tënde, bëhet pjesë e jotja, sikurse e shumë të tjerëve, në forma të veçanta. Në këtë rast, për ty gjithçka fillon me dackën që hëngre nga babai në varrimin e Pashos; për vetë babanë gjithçka mbyllet aty, për të mbetet vetëm ajo frazë që ua përcillte fëmijëve e më tej nipërve që gabonin përjetësisht në shqiptimin e k-së, kurse vetë historia sakaq ishte e detyruar të ndryhej aty e koduar si një enigmë. Me kalimin e viteve, gjithmonë e më të paktë do ishin ata që do shikonin pas një ushtrimi të tillë të foluri një histori të vërtetë.
“Po, nga kali ka filluar!”.
Ta tha babai kur u kthyet nga varrimi. Pikërisht, nga kali i kuq i Tare Çelës.
“Hipur mbi të, Tarja u kishte prirë fshatarëve të Shëmbërdhenjit të mbronin kullotat e kërcënuara nga bejlerët e fuqishëm të Ermënjit, shoqëruar nga miku i tij më i ngushtë, Kajami. Nuk i ndahej kalit, e merrte me vete ngado. Më vonë, edhe tokën do e punonte me të, përveçse kalëronte stolisur nëpër të gjitha dasmat, se me atë kalë merreshin nuset e fshatit. Çfarë kali, se! Unë e kam parë, por isha i vogël, nuk e mbaj mend mirë. I shndriste qimja nga shëndeti! Jelet e tij të zeza ishin aq të gjata sa gati preknin tokën nën trokun e zakonshëm, po kur Tarja e bënte veri, ai kalë, nga larg, ngjante si flamur. Kështu thoshin të mëdhenjtë.
Dy herë, me zemër të thyer, edhe pse e kishte mikun më të ngushtë, kalin ia dha hua Kajamit. Kur ia dha herën e parë, dikush në fshat zbuloi se meraku i Tares nuk kishte qenë vetëm kali. Kajami shkonte të rrëmbente nusen, një çupë nga Vëndresha, njohur në një nga dasmat ku shkonin bashkë si krushq. Të dyve u kishte pëlqyer, por Tarja ishte i martuar e duhet t’i vinte zemrës një gur.
Herën e dytë ia kërkoi dy vjet më vonë. Kajami ishte bërë me djalë, por ende nuk kishte një shtëpi për të qenë. Bashkë me të shoqen, banonin në një kasolle në një breg të fshatit, në një tokë djerrë, lart, në një vend nga ku mund të kontrollonte rrugët hyrëse për në fshat. Ende flinte me pushkën te koka, se nuk ishte pajtuar dot me familjarët e nuses, prej të cilëve merrte lajme kërcënuese nga udhëtarë që vinin prej andej.
Mirëpo, Tarja nuk e kishte menduar ta shoqëronte vetë dhe për këtë do pendohej më vonë. Po largohej, pas rakisë që Limaja ia solli me kokën ulur, teksa Kajami tërhiqte kalin nga kapistra.”.
“Epo, nuk ishte automobil”, mendove ti atë çast, teksa babai vazhdonte të fliste, por nuk e ndërpreve.
“Tarja u ngrit, doli nga gardhi me purteka, vocërraku kureshtar e ndoqi këmba-doras. Limaja vrapoi pas tij dhe e mori në krahë, u fut brenda në kasolle për të qetësuar të qarat e tij. Kajami jepte e merrte me dërrasat e lidhura me litarë në të dyja ijët e kalit ku do të ngarkoheshin gurët për shtëpinë që do ndërtohej. Tarja deshi të kthehej prapë, thonë, t’ia merrte kalin nga dora, se kishte bërë çdo gjë me të, por kurrë nuk e kishte ngarkuar kështu si gomar.
Si e bëri gati për ngarkesë, Kajami mori një shkop dhe e vuri kalin përpara, u ra vitheve, ai mori galop duke hingëllirë. Tarja ktheu rrugë, lëshoi një zhurmë të çuditshme si shkrofëtimë dhe kali e njohu, u ndal në vend.
“Kajam miku, e di ti si është kali? Nuk është kafshë vetmitare, jemi ne që e kemi ndarë nga hergjeleja ku ai ka qenë mësuar të jetojë bashkë me tufën. Ne na duhet t’i bëhemi prijës. Se kali është mësuar të ndjekë dikë që tufa e zgjedh si të parë. Ne, njerëzit, prandaj ia kemi dalë ta zbusim! Kemi ditur t’ i zëmë vendin atij prijësit të tij. Rriji kalit përpara! More vesh? Ai do të ndjekë! Hajt, puna e mbarë!”.
Kaq kishte thënë dhe ishte larguar. Në të ngrysur kishte ardhur lajmi. Kali i kuq i Tare Çelës kishte rënë në greminë!
Tarja kishte mbathur shpejt opingat dhe kishte prerë rrugën shkurt, duke ndjekur shtigje që i dinte vetëm ai nëpër pyll. E merrte me mend ku mund të kishte ndodhur. Po, aty e gjeti Kajamin, në zgrip të honit të frikshëm, teksa mbante kokën me duar. Pamja e tij prej mjerani e kishte xhindosur më keq.
“Të thashë që kalit i rrihet përpara!”, i kishte klithur.
“Po nuk ecte, mbeti në mes të rripës, patkonjtë po i shkisnin nën kokrrizat e dheut. I rashë me stap, ta nxirrja matanë!”.
Tarja i qe afruar, i ishin errur sytë. I pat rrëmbyer Kajamit shkopin nga dora dhe i pat bërtitur:
“Si i re kalit? Kështu!”, dhe i binte vitheve. “Kështu!”
Tjetri ulërinte dhe tërhiqej mbrapa pa e ditur se po i afrohej dheut rrëshqitës të rripës. Tarja ndaloi dikur, u vërsul ta kapte, por tanimë ishte tepër vonë. Kajami ra në shpinë dhe rrëshqiti poshtë në rripë, pastaj mori rrokullimën e nuk u ndal më. Trupi i tij u bashkua poshtë në hon, përgjithmonë, me atë të kalit ende të nxehtë dhe të shumë skeleteve të mbledhura aty prej kohësh që nuk mbaheshin mend.”
Nuk e ngacmove më babanë. Aty për aty, t’u duk se ti kishte thënë të gjitha. Nga darka bëtë një shëtitje poshtë nga ledhet, deri tek Arrat e Amidesë, poshtë në Senas. E dije se ai pyll me arra të reja kishte filluar të mbillej në vitet gjashtëdhjetë nga nëna jote, teksa priste tët atë të vinte nga ushtria, duke vazhduar pastaj bashkë me të edhe për disa vite të tjera, derisa një ditë do të linin fshatin për në qytet, pasi pronat e tyre, edhe ky pyll, do bëheshin pjesë e kooperativës.
U ulët në një lirishtë veshur me fier, midis arrave, nën gurgullimën e rrëkesë që zbriste poshtë deri në Lumin e Vogël, poshtë këmbëve të malit të Tomorit. Dielli i perëndimit hynte përmes gjetheve të arrës. Vend ideal për të folur, por sidomos për të dëgjuar.
Babai ia nisi të tregonte pa ndonjë hyrje të veçantë.
“Limaja, gruaja e Kajamit të ndjerë, mbeti vetëm me vocërrakun, Pashon. Familja e saj e braktisi në fatin e vet. Tarja vendosi t’i ndihmonte, t’ua ndërtonte ai shtëpinë. Mori gomarin tanimë, nuk mbante më kalë dhe filloi të sillte gurët po nga rripa e vdekjes, siç quhet Rripa e Shqiponjave në fakt, se aty ka shumë shqipoja, të cilat i kanë foletë nëpër faqet shkëmbore ku nxirren gurët dhe rrasat për shtëpi.”.
Ti do t’i thuash se e njeh atë vend. Ka qenë fushë e aventurave të tua të rrezikshme, fëmijë, bashkë me kushërinjtë e tu kur vije në fshat gjatë pushimeve të verës. Po ja që ke ende një farë frike: prindërit e tu nuk i dinë këto marrëzira. Nuk i dihet, babai mund të japë edhe një dackë tjetër, paçka se je bërë burrë me fëmijë. Nuk e ndërpreve.
“Ndodh që Tares i vdes e shoqja, nga gripi, thonë. Nuk e bëri të gjatë, e la shtëpinë që po ndërtonte në mes… E ke parë, ashtu ka ngelur edhe sot. Nuk i del kush për zot. Aty janë rrënojat, lart në breg.
“Vajti e i mori në shtëpinë e tij që të dy, Limanë bashkë me djalë, Pashon. Nuk iu tremb as fjalës që u përhap në fshat. ‘Po fut gjarprin në vatër’, i thanë.”.
“Ishte varrimi i Pashos kur ti ma fute me shpullë, apo jo?”, e ndërpreve ti.
“Aty e paske patur mendjen gjithë këto vite, mor qerrata!”, babai  qeshi pak dhe pastaj u ngrys sërish e mori frymë thellë. “Po, Pasho vrau t’ëmën. Kjo bëri bujë në fshat, dihet. E padëgjuar: djali vret mamanë! Nejse, bëri burg, por u çmend, thonë, dhe e nxorën para kohe. Deshi të vinte në fshat, por kishte frikë nga i vëllai, Agua. Ai dyshonte se Taren nuk e kishin vrarë gjermanët, përderisa kufoma nuk po gjendej gjëkundi. Kështu, Pashua, deri sa vdiq, u soll si lypës nëpër Berat, edhe ngaqë nuk kishte njeri tjetër, se vetë Kajami, i ati, ka qenë i ardhur nga Labëria, i ka ikur, thonë, një hasmërie të vjetër. Atëherë, njoftuan Agon, të vëllanë, për ta marrë e për ta varrosur.”.
“Ah, tani e kuptoj peshën e asaj shpulle! Paskam trazuar keq ujërat! Po ti e ke fajin, ba. Përse pikërisht ajo frazë? Nga e gjete të na e mësosh edhe neve?”.
“Më ka mbetur në mendje, edhe mua. Agon e kam pasur kushëri të parë, por edhe më mbante afër. Më është ngulitur kjo histori që i vogël dhe sajova atë frazë mbi kalin e humbur të Tare Çelës.”.
“Po, po, e the mirë qëparë, Agua i shkretë ka ikur nga kjo botë me një brengë të madhe!”, u kujtove ti për bisedën e paradites.
“Po, ka duruar përvjetorë pas përvjetorësh, vit pas viti, çdo 5 maj, ceremoni e salltanete për babanë e tij dëshmor, ndërsa fshati fliste pas krahëve; thuhej hapur se Taren e kishte vrarë Pashua. Qëkur u rrit, i bie në kohën e Zogut, ka marrë vesh si ka vdekur i ati, se fshati flet. Por, prapë, është vështirë të thuash me siguri se Taren e ka vrarë ai. Nëse është kështu, vrasja e t’ëmës, një vit pas zhdukjes së Tares, ka vetëm një shpjegim të logjikshëm: kjo kishte thënë se do fliste. Çfarë do fliste, do zbulonte se Taren e kishte vrarë i biri?”.
“Po përse nuk shkojnë ta kërkojnë trupin e Tares në Rripën e Shqiponjave?”, ndërhyn ti.
“Kush e vret më mendjen për atë punë!”, ta pret yt atë. “Çohu të shkojmë tani, se u err!”.
Kali i kuq i Tare Çelës, kal ka, kal s’ka, kal hiç, kali humbi!”, u dëgjua zëri i tët biri, që po vinte anës përroit. Ju kishte gjetur.

error: Content is protected !!