Press "Enter" to skip to content

Ndue LAZRI: Zana e krojeve

Nora e Kelmendit
Nora e Kelmendit

(Vajza që vrau pashain turk)

Hanëm Avna doli e zemëruar nga çadra e pashait. Prej disa netësh, Vuçi Pasha nuk i bënte vizitë në çadrën e saj ngjyrë trëndafili, ngritur në një cep të kampit ushtarak, që ruhej natë e ditë nga dy eunukë të armatosur. Në fillim, ajo e kishte justifikuar me angazhimet e telashet e mëdha që i kishte sjellë kryekomandantit turk fushata kundër shqiptarëve. Por, pasi kaluan ditët, nuk arrinte ta përfytyronte natyrën e etur të pashait larg zjarrit që ndizte qenia e saj në atë harem, që hanëm Avna e kishte përgatitur posaçërisht për net të veçanta në krahët e pashait. Në fakt, quhej Stefanka dhe pashai e kishte blerë në një shtëpi qejfi në Bullgari, përgjatë rrugës për në Shqipëri. Vetë sulltani e kishte porositur që të mos merrte me vete femra, pasi në një fushatë si kjo kundër arnautëve çengitë, ishin një luks që nuk mund t’ia lejonin vetes. Por Vuçi Pasha, më lehtë mund ta përfytyronte veten pa armë se pa femra rreth vetes. Pas natës së parë me të në Bullgari, pashai i tha që emri i saj do të ishte hanëm Avna, që në turqisht kishte kuptimin krenare dhe e fuqishme.
Një mbrëmje, ajo mori kurajën dhe i vajti në çadër pashait, me gjithë kundërshtimin jo fort të vendosur të rojës në hyrje të tendës. Vuçi Pasha u habit kur e pa. Në fillim, nga zemërimi iu drodh mjekra e prerë spic, por nuk foli. E ftoi të ulej në minderin e mbuluar me shilte të buta dhe urdhëroi shërbyesin t’i sillte një çaj. Hanëm Avna nuk e preku filxhanin. Priti t’i drejtohej me ato fjalët e ëmbla si shurup trëndafili që përdorte kur i vinte në çadër, por pashai rrinte i zymtë dhe i menduar.
-Kishe ndonjë nevojë, hanëm Avna? – iu drejtua pas pak.
-Mbase po më ngatërroni me ndonjë komandant të garnizonit tuaj, pashai im. Unë jam Avna dhe kam nevojë thjesht për praninë dhe përkëdheljet tuaja, që i keni harruar kohët e fundit,- i tha, teksa një tufëz flokësh të zinj i kërceu mbi ballin e hijshëm.
Të kishte qenë ndonjë çengie tjetër, Vuçi Pasha do ia kishte prerë gjuhën në vend. Por kjo bullgare seç kishte një karakter… Kishte momente kur donte t’ia priste kokën me shpatë, por, në vend që ta nxirrte nga këllëfi, e rrëmbente në krahët e tij dhe shfrynte zemërimin në jatakun e butë.
Një shfryrje të tillë zemërimi priti hanëm Avna edhe atë mbrëmje. Por Vuçi Pasha i ngjante një reje të zymtë, që rrekej të zbrazej në gjyma shiu dhe zhdavaritej ngadalë si e trembur nga majat e maleve përreth.
Pasi e pa këtë gjendje, hanëm Avna doli rrëmbimthi nga çadra pa thënë asnjë fjalë. Ndihej e fyer në feminilitetin e saj. Tek e pa të dilte ashtu, pashai tha me vete: “Gëlë seven dikenine katlanir” (Kush do trëndafilin do durojë edhe gjembat). Hanëm Avna u vërtit një copë herë mes çadrash nëpër kampin turk. Për hakmarrje donte të ftonte në çadër komandantin e xhenierëve, një oficer i bukur që i kishte lënë të kuptonte se e pëlqente, por nuk guxonte të afrohej për shkak të eunukëve besnikë të pashait. Papritur i vajtën sytë te çadra ku shkruhej “Heqim”. Ajo u kujtua që mjeku ishte i vetmi që mund të hynte në çadrën e saj. Ishte edhe burrë i hijshëm. I tha ushtarit te hyrja t’i komunikonte mjekut që hanëm Avna ishte pa qejf dhe kishte nevojë për vizitën e tij. Pastaj u drejtua nga çadra e saj, duke kujtuar fjalët që vetë pashai ia kishte mësuar në turqisht: “Her gënulde bir aslan yatar” (Në çdo zemër ekziston një luan”). “Madje një luaneshë”, tha me vete, tek ulej mbi krevatin e saj në çadrën e vetmuar.

Në mëngjes, mjegulla që u ngrit Zallit të Bruzit në Kelmend, i braktisi shpejt brigjet dhe u ngjit shpateve të bjeshkëve. Si përmes një perdeje të shqyer, dukej Forca e Kelmendit, e cila i ngjante një anijeje të stërmadhe, që qëndronte e paepur përmbi ujëra dhe mjegulla. Vuçi Pasha hapi një kind të çadrës së tij të madhe dhe vështroi përreth. Ushtarët dhe oficerët e tij sapo ishin ngritur dhe po merreshin me pastrimin e mëngjesit, duke përfituar nga ujërat e lumit që ishin shtuar me afrimin e vjeshtës. Çadrat e tyre ishin përhapur në rreshta të rregullt përgjatë zallit në të dyja anët e lumit. Ndërsa çadra e tij e madhe ngjyrë mjalti ndodhej diku në mes dhe spikaste për rehatinë me të cilin e rrethonte veten pashai.
“Hyri vjeshta dhe shpejt do të trokasë dimri i egër”, mendoi pashai turk. “Kjo do të thotë që këto bjeshkë mund të bëhen varri i ushtrisë sime. Por nuk lëviz prej këtu pa i shkatërruar këta xhindër të Kelmendit, që guxojnë t’i presin hovin armatës sime prej tridhjetë mijë luftëtarësh.”.
Pas këtyre fjalëve, syri i tij u ndal tek ajo copë tokë, që quhej Forca e Kelmendit. Aty ishte ngujuar pjesa më e madhe e popullsisë kelmendase për t’i bërë ballë rrethimit turk. Ishte një fortesë e madhe natyrore, me shpatet thikë nga të gjitha anët, nga ku mund të ngjiteshin vetëm shqiponjat. Veç një monopat i ngushtë të çonte te hyrja e saj, por edhe ai ishte ndërprerë nga ura, që kështjellarët e kishin ngritur, siç ndodhte me urat hyrëse të kështjellave. Tek e shikonte, pashait iu errësuan sytë dhe një damar i kërceu mbi ballë. I dukej poshtërim i madh që në atë rrethim të gjatë nuk po arrinte t’i bënte të dorëzoheshin. Gjatë ditëve të nxehta të verës, kur lumi malor i Bruzit ishte tharë tërësisht, ai kishte shpresuar që malësorët të dorëzoheshin nga etja. Por ditët kalonin e asgjë nuk po ndodhte. Ai çoi xhenierët dhe specialistët e tij të bënin inspektimin rreth e rrotull fortesës. Duhej zbuluar ku i kishin ujësjellësit, që të derdhte në to helmin e t’i jepte fund kësaj fushate që po ia trondiste lavdinë. Por nuk zbuluan dot asgjë. Natyra e kishte pajisur Forcën e Kelmendit me burime e puse të brendshme dhe uji i pijshëm nuk mungonte asnjëherë. Mbetej vetëm të shpresonte në mbarimin e rezervave ushqimore, pasi i kishte mbyllur të gjitha shtigjet që mund të komunikonin me atë copë toke, që ishte shndërruar në fortesë të papushtueshme. I largoi sytë prej andej dhe u kthye sërish brenda çadrës. U ul mbi minderin e butë në qoshe dhe mori pranë vetes nargjilenë. I ishte bërë zakon që nën avujt e saj t’i shtjellonte më mirë mendimet përpara se të thërriste komandantët për t’u dhënë detyrat e ditës. Iu kujtua ikja e hanëm Avnasë natën e mëparshme. Fërkoi ngadalë mjekrën e lëmuar dhe zemërimi iu shtua edhe më shumë kur kujtoi që fermani i tij, dërguar kështjellarëve, nuk kishte patur asnjë përgjigje. Kishte kërkuar që t’i çonin në kamp një virgjëreshë të bukur. Vetëm për një natë. Pastaj do ta hiqte rrethimin. E në pritje të virgjëreshës shqiptare e kishte mbajtur larg çenginë bullgare.

Burrat ishin mbledhur në kuvend brenda Forcës së Kelmendit. Kishte edhe djem të rinj, që kishin zënë vendin e baballarëve të rënë në luftën kundër turkut. Gratë zakonisht rrinin larg e merreshin me punët që u takonin atyre. Malësorët prej muajsh po i bënin ballë rrethimit të Vuçi Pashës. Të mbyllur në kështjellën e tyre natyrore, ata kishin rezistuar falë puseve, që nuk u shteronte uji, dhe rezervave ushqimore që kishin futur në fortesë përpara se ta ngrinin urën dhe të ndërprisnin çdo shteg lidhës me pjesën tjetër të Kelmendit. Nga Selca, Lëpusha, Vermoshi, Tamarja nuk mund të vinte më askush, sepse të gjitha shtigjet i kishte zënë turku, ashtu siç kishte zënë edhe burimet e ujit, si një kuçedër me shumë krerë. Malësorët e mbetur jashtë rrethimit, ato pak ushqime që u kishin mbetur, i kishin fshehur nëpër shpella, që të mos binin në dorë të turqve. Askush nuk mund të afrohej te fortesa.
-Më ngushtë se sot nuk kemi qenë asnjëherë, or burra, – foli Prenush Cali, që shquhej për trimëri e urti. Malësorët e kishin zgjedhur prijësin e tyre. – Para një jave, fermanit të sulltanit për t’u dorëzuar, ne iu përgjigjëm me të shtëna topash. Tek disa topa, në vend të gjyleve prej guri futëm misër e grurë dhe e hodhëm në kampin armik, për të treguar që kemi rezerva ushqimore me bollëk e nuk dorëzohemi. Por të gjithë e dimë se rezervat tona po i afrohen fundit. E shikojmë çdo ditë që furrat e bukës ndizen rrallë e më rrallë dhe grave u kanë ngrirë duart në magje. Në vatra, gjithnjë e më pak kusia vihen në zjarr për të gatuar. E shirat e vjeshtës po vonojnë, që ta detyronin armikun të shporrej.
-Ne e kemi lidhur besën tonë. Të gjallë nuk biem në dorë të armikut, – foli dikush nga radhët e para. Të tjerët ngritën shpatat e armët në miratim të kësaj fjale.
-Vuçi Pasha na ka dërguar edhe një ferman tjetër, për të na poshtëruar. Kërkon një vashë malësore në shkëmbim të heqjes së rrethimit. Deri më sot nuk i jemi përgjigjur provokimit të tij, – tha Prenush Cali.
Fytyrat e malësorëve u nxinë dhe sytë e tyre flakëruan si maja e shpatës kur e prek dielli.
-Vashat tona i rrisim për kreshnikët tanë e jo për pashallarët turq, – foli një burrë i vjetër nga fisi i Marnaçajve.
-Shkruajini Vuçi Pashës se vashat tona hidhen nga shkëmbi e nuk bëhen çengie të turqve, – foli një trim nga Selca.
Atmosfera ishte ndezur keq. Fytyrat e malësorëve i ngjanin motit të egërsuar. Diskutonin me zjarr duke e mbajtur gjithnjë dorën tek armët, a thua se Vuçi Pasha do të shfaqej papritur përpara kuvendit të tyre. Të rinjtë merrnin zjarr më shpejt, më të vjetërve u kreshpëroheshin rrudhat në ballë si vargjet e maleve që rrethonin Forcën e Kelmendit.
Askush nuk e kishte vënë re një vajzë, që heshturazi çau radhët dhe u ndal papritur përpara atij që drejtonte kuvendin. Vetëm atëherë burrat e panë dhe një heshtje varri ra në kuvend. Si kishte guxuar ajo vajzë të shkonte atje?
Ishte Nora. Vajza më e bukur e bjeshkëve të Kelmendit. Trime dhe e ndershme si ajo. Çdo kullë malësore do ta ëndërronte si nuse shtëpie. Kur shkonte tek krojet për të mbushur ujë, hijeshia e saj errësonte edhe bukurinë e lëndinave, gurgullimën e ujërave, blerimin e lisave, ngjyrat e luleve, këngën e zogjve, zukamën e bletëve që mblidhnin nektarin për mjaltë. Ishte si një zanë mali. Madje prej kohësh thuajse të gjithë e kishin harruar emrin e saj dhe e thërrisnin Zana e Krojeve. Si ishte e mundur që pikërisht ajo ia kishte behur mes kuvendit të burrave?
Vajza u hodhi një vështrim burrave dhe i ndali sytë te kreu i kuvendit.
-Më dërgoni mua, Prenush Cali. Do të di t’ia jap përgjigjen Vuçi Pashës.
Një mërmërimë si gjëmë moti u ndje mes burrave. Nga radha e tyre dolën babai dhe vëllai i vajzës. Vëllai dorën te shpata, gati për t’ia hequr atë minutë qafën së motrës. Babai vuri dorën mbi shpatën e të birit dhe pa përreth burrat e katundit. Ata ulën kokën, si për të mos parë peshën e turpit që ndjente mbi vete babai i vajzës.
-A t’i ka hangër ujku mendtë, moj qyqare? A e mendon turpin që po i hedh kullës e fshatit tonë me këto që po thua? – foli i ati.
Vajza e pa drejt në sy. Iu dhimbs pamja e mpakur e të atit, që dukej sikur në atë çast ishte rrëgjuar si të kishin kaluar befas disa vite më shumë mbi supet e tij. Pastaj u hodhi një vështrim gjithë burrave dhe tha:
-Trima, baballarë e vëllezër. Nuk kam ardhur të cenoj nderin tuaj e të maleve tona. E kam menduar gjatë përpara se të vija në rrezik jetën përpara armëve tuaja. Vuçi Pasha me atë ferman nuk ju ka poshtëruar vetëm juve, që po e sfidoni duke i qëndruar rrethimit të tij. Përpara së gjithash ai na ka ulur neve, vajzat e Kelmendit, që dimë ta ruajmë nderin më të pastër se ujët e gurrave dhe burimeve të këtyre bjeshkëve. Unë jam vetëm njëra nga vajzat dhe motrat tuaja. Secila prej tyre do ta bënte këtë hap që po bëj unë, në përgjigje të Vuçi Pashës. Nuk jam asgjë më shumë se ato. Por unë e mora guximin e para.
Vëllai e hoqi shpatën nga këllëfi dhe e ngriti lart. Babai u fut midis tij dhe vajzës.
-Nuk kam vdekur unë, që të flasësh apo qëllosh ti përpara meje, – iu drejtua të birit. Pastaj iu afrua së bijës. Kuvendi kishte ngrirë. Dukej sikur askush nuk merrte frymë.
-Pa më thuaj, si ta ka marrë mendja të hysh e vetme në kampin turk e të shkosh tek Vuçi Pasha, që kërkon të turpërojë një vashë malësore?
-Baba. Mos u ligështo. Nora jote më përpara vdes se të turpëron ty, sofrën tonë, malësinë tonë. Vuçi Pasha nuk do më prekë me dorë për së gjalli. Lërmë të shkoj. Ta jap besën që do të shkoj e do të vij e paprekur nga Vuçi Pasha.
Burrat e kuvendit filluan të mërmërisnin. Askush nuk ishte i zoti të nxirrte një fjalë të plotë. Por nga sytë e tyre filluan të largohen retë e zeza e një rreze dielli dukej sikur dilte prej tyre e binte mbi fytyrën e vajzës. Bukuria e saj tani i ngjante një shtatoreje të lartë, që ishte gati të bënte garë me bukurinë e maleve. Ia njihnin bukurinë, por nuk ia paskëshin njohur guximin dhe trimërinë.
Babai i saj e ngriti ngadalë kokën dhe iu drejtua kuvendit:
-Burra! Familjes sime i ra ky short a ky turp, nuk di si ta quaj. Ju jeni bashkëfshatarët dhe vëllezërit e mi. Ma thoni një fjalë që të ngushëllohem.
Mes heshtjes së përgjithshme, pranë vajzës u afrua Prenush Cali. E vështroi gjatë,pastaj tërë burrat e kuvendit dhe iu drejtua të atit të saj:
-Nuk ka vdekur kush, që të ketë vend për ngushëllim. Nora nuk është vetëm e jotja, por është edhe vajza dhe motra jonë. Unë i besoj fjalës së saj, besës së saj. A nuk e kemi quajtur të gjithë ne me emrin Zana e Krojeve? E pra, zanat kanë ditur gjithmonë ta gjejnë një zgjidhje, që ne njerëzit e zakonshëm nuk dimë ta gjejmë. Si thoni, burra? A t’ia japim bekimin Zanës sonë?
Gjendja e nderë vazhdoi edhe për pak çaste. Vëllai i Norës u largua kokulur nga kuvendi. Babai i saj herë vështronte përdhe e herë nga burrat e kuvendit, si përpara një gjyqi, që do jepte një vendim që nuk ishte dëgjuar kurrë në historinë e këtyre maleve.
-Vajza e meriton besimin tonë, burra, – foli më plaku. Dhe shkoi i vuri dorën në sup Norës. Pas tij, një nga një u afruan gjithë burrat e tjerë të kuvendit. Pesha e duarve të tyre bëhej gjithnjë e më e rëndë mbi supet e vajzës. Nora ndjeu sikur kishte mbi vete peshën e maleve të Kelmendit. Ishte një besë e pandodhur ndonjëherë. Një besë midis një vajze e burrave të zonës, midis një vajze e maleve që e kishin rritur.

Rojet e ulën urën, që lidhte Forcën e Kelmendit me pjesën tjetër të territorit. Burra e gra ishin mbledhur në qendër, aty ku bëheshin kuvendet. Po përcillnin Norën për në kampin turk. Në shekuj Kelmendi kishte nxjerrë nuse nga kullat e tij. Por asnjëherë, asnjë nuse nuk e kishte patur nurin e bukurisë që i kishte rënë në ato momente Zanës së Krojeve. Gjithë stolitë e bjeshkëve ishin derdhur hijshëm në shtatin e saj. Ajo i përshëndeti me një vështrim të ëmbël. Nuk kishte frikë në sytë e saj, prej nga dilte një dritë që vështronte përtej tyre, përtej bjeshkëve e vargmaleve. Ktheu supet ngadalë e u nis drejt urës. Tek pusi i fundit para daljes, aty ku kishte mbushur ujë sa e sa herë, qëndronte në këmbë Nika. Më i bukuri e më trimi i gjithë zonës. Ai ia kishte prerë disa herë rrugën, por nuk i kishte thënë kurrë asnjë fjalë. Vetëm sytë e tij dukej sikur i thonin që ajo do të ishte e tija. Ata sy zhbironin si shigjeta nën vetullat që i ngjanin dy harqeve prej rrufeje. Tek i kaloi pranë, Zana e Krojeve i hodhi një vështrim. Ai ishte i zbehtë si portreti i vdekjes. Zana u tremb. Hodhi edhe një hap, ndërsa nga pas dëgjoi Nikën: “Po të ndodhi gjë, sytë e mi do të fiken në fundin e këtij pusi.”.
Te kampi turk filluan lëvizjet kur panë që ura e Forcës së Kelmendit ishte ulur. Vuçi Pasha doli nga çadra dhe vuri dorën mbi ballë, si për të parë më mirë. “Mos duan të na sulmojnë tani në muzg këta arnautë të çmendur”, pyeti veten nën zë. Por nga ura doli vetëm një njeri. Nga lëvizja delikate duhej të ishte femër. As kuaj, as karro lufte, as njerëz të tjerë të armatosur. Ura u ngrit sërish.
Vuçi Pasha diçka parandjeu. Me sa dukej, ajo ishte përgjigja e fermanit të tij. Dha urdhër ta linin të kalonte vajzën që po vinte në kamp. Dhe u fut brenda të përgatitej.

Një dritë e pazakontë në hyrje të çadrës ia lëbyri sytë Vuçi Pashës. Për një çast mendoi se ishte drita e argjendtë e hënës, por asnjë mbrëmje hëna nuk kishte hedhur rreze në çadrën e tij. Drejtoi shtatin dhe mbeti i shtangur. Çfarë ishte ajo qenie përpara tij? Mos kishte dalë nga legjendat e çuditshme të këtij vendi të mallkuar? Nga rridhte gjithë ky hir e kjo bukuri, që ai nuk e kishte parë në asnjë skaj të perandorisë? Përpara tij ishte një vajzë shqiptare. Virgjëresha që kishte kërkuar me fermanin e tij. Tek e shihte, mendoi se kurrë nuk kishte firmosur ndonjë ferman më fatsjellës se ky.
Vajza rrinte në këmbë përpara tij. Nuk e ulte vështrimin, siç bënin zakonisht çengitë kur hynin në çadrën e tij. E vështronte me ngulm si t’i thoshte: “Më kërkove? Ja ku më ke, pasha i perandorisë së madhe. Unë jam një vajzë e padëgjuar e maleve shqiptare…”.
Pashai ishte hutuar. Bëri një sjellje të pazakontë, duke iu përkulur bukurisë së saj dhe e ftoi të ulej në minder. Vështrimi iu ndal në fytyrën e freskët, por nuk guxoi t’ia shihte sytë sfidues e zbriti më poshtë, në gjinjtë që u ngjanin frutave të paprekura nga askush, në ijët që lakoheshin me naze drejt këmbëve ndjellëse, ndonëse arrinte të shihte veç një ravijëzim të lehtë të tyre, nën veshjen tepër të hijshme. “Tamam virgjëreshë, siç e kam kërkuar”, mendoi Vuçi Pasha dhe ndjeu t’i ndizej gjaku në damarë. Mahnitja e çasteve të para po ia linte vendin zgjimit të epshit, që ia errësonte sytë dhe arsyen. Kështu i ndodhte gjithmonë kur ishte në praninë e femrave. Kjo virgjëreshë e freskët shqiptare po e dalldiste edhe më keq, ndaj nuk po i pritej sa ta kishte në krahë.
U ul përkrah saj në minder dhe iu afrua aq sa mund ta përkëdhelte. Ia vuri duart në supe dhe u shtri ngadalë, duke e tërhequr mbi trupin e tij. Mbylli sytë në pritje të kënaqësisë së paprovuar kurrë më parë. Papritur ndjeu një therje të mprehtë në gjoks dhe nuk pati kohë as të lëshonte zë. Trupi filloi t’i dridhej dhe një gulç gjaku rrodhi mbi minder. Pashai turk dha jetë në çast.
Zana e Krojeve qëndroi pa lëvizur derisa u bind që pashai vdiq. Pastaj tërhoqi ngadalë shtizën e mprehtë prej hekuri, që kishte ngulur në zemrën e tij, e fshiu mbi mbulesën e minderit dhe e fshehu sërish nën veshjen e saj. U ngrit e doli ngadalë nga çadra, ku dy rojet e nderuan me qëndrim gatitu. Tek dalja e kampit ndeshi sytë e egër të një femre, që ishin gati t’i hidhnin zjarr mbi trup. Por Zana e Krojeve nuk e begenisi vështrimin e saj, veç shpejtoi hapin shtegut përtej lumit, që ngjiste për te fortesa.
Hanëm Avna, e xhindosur për fyerjen që i kishte bërë pashai, u nis drejt çadrës së tij. Pak çaste më vonë, një britmë jehoi nga çadra e Vuçi Pashës. U mor vesh që pashai turk kishte vdekur dhe në kamp filloi zallamahia. Ranë tamburet e alarmit. Nga muret e Forcës së Kelmendit, malësorët dëgjonin dhe shikonin gjithë gjullurdinë e panikut në kampin turk.
-E shitoi Zana jonë pashain e Turqisë, – tha Prenush Cali, ndërsa pa rojet që e ulën urën dhe vajzën që hyri sërish në fortesë.

Të tjera nga ky autor:

    Nuk ka botime të tjera nga ky autor.

error: Content is protected !!