Press "Enter" to skip to content

Albana M. LIFSCHIN: “Gjyshja” (dhe “Diella”)

Ne banonim në dy apartamente me nga dy dhoma e një kuzhinë, përballë njëri- tjetrit, në një pallat të bukur në formë L-je, që krijonte një oborr të madh dhe të bollshëm për fëmijët. Mund të ketë qenë nga pallatet më të bukura të kohës në kryeqytet. Pas daljes nga internimi dhe shpalljes së djalit hero, gjyshja i kërkoi qeverisë t’ia sillnin vajzën pranë, se nënë e bijë s’e kishin parë njëra-tjetrën prej vitesh. Praktikisht, unë u rrita nga gjyshja. Ajo shfaqej në kornizën e derës si një pikturë. Shamia e zezë i zbulonte një ballë të lartë prej fisnikeje. Sytë bojë qielli të thellë të mbërthenin. Qafa borë e bardhë bënte kontrast me shaminë dhe fustanin e zi. Flokët, që i dilnin vjedhurazi nën shami, ishin një përzierje thinjash të argjendta me ngjyrën e kallirit të pjekur. Më pëlqente ta vëreja gjyshen kur hiqte shaminë e zezë nga koka dhe shkoliste gërshetat e gjatë, por të holluar nga koha. Ato fije thinjash që i mbeteshin në krehër, i mbështillte rreth gishtit tregues dhe i digjte me një fije shkrepëse. Pastaj flokët i bënte përsëri gërshet dhe i fshihte nën shaminë e zezë, duke lënë pakëz nga gjysmëkurora të shfaqej. Në dhomën e saj ishte një raft i vogël dykanatësh, që e mbante gjithnjë me çelës. Më kishte premtuar se do të më tregonte se ç’kishte në të kur unë të mbushja 14 vjeç. Ai raft u bë kureshtja ime.
Shkollën e kisha pranë dhe luaja në oborr gjithë ditën, deri sa vinte ora për t’u bërë gati. Gjyshja më thërriste ndonjëherë nga dritarja për të më dërguar të blija ndonjë send e unë, për të mos humbur lojën, shkoja e kthehesha me një frymë. Sa e kënaqte kjo gjë! Më puthte në ballë dhe më thoshte: ”E mira e nanës! Ti ma parë vjen se shkon”. Në të vërtetë, nuk më pëlqente të më ndërprisnin nga loja. E keqja ishte se gjyshja kishte edhe dy shoqe të tjera shamizeza, që nxirrnin kokën nga dritarja dhe më pyesnin për të. Ndonjëherë doja të bëja sikur s’dëgjoja, por ishin shoqet e gjyshes. Më dukej se të gjitha plakat me shami të zeza në kokë ishin shoqet e saj.
Një ditë, gjatë pushimeve verore, para se të hyja në klasën e gjashtë, tek po haja e shkujdesur një copë petull, gjyshja, që po shpupuriste prushin në sobë, u kthye nga unë dhe tha: “Mbuloji ata gjunjë të shtrembët, se mërzitem kur t’i shoh!”. U tremba shumë nga toni i papritur i gjyshes dhe veçanërisht nga përplasja e mashës mbi dysheme. Sytë e saj të kaltër nuk ishin të butë si zakonisht. Ika nga kuzhina, u mbylla në dhomë dhe qava. Gjyshja s’më kishte folur kurrë ashtu. Edhe kur e mërzisja ndonjëherë, përsëri pajtoheshim shpejt. Kisha mësuar dobësinë e saj për akullore. Zbrisja me vrap në trotuarin ku qëndronte karroca e akullores. Blija një për vete dhe një për gjyshen. I bija derës lehtë-lehtë tri herë dhe zgjasja dorën me kaushin e akullores. Gjyshja qeshte me atë “ho-ho-ho”- në e saj të veçantë dhe gjithçka rregullohej. Po kësaj radhe qe ndryshe. Mora inat me gjyshen. U ngrita nga shtrati dhe iu afrova pasqyrës së madhe të dollapit. Ngrita pak fustanin dhe bashkova këmbët; më puthiteshin plotësisht. Pse më tha gjyshja që i kam të shtrembra? Gjithsesi, vendosa të mos dal nga dhoma deri sa mamaja të kthehej nga puna. Kur ajo hyri në shtëpi, unë i dola përpara:
– Mami! Gjyshja më shau. Më tha që i kam gjunjët e shtrembër! Ja, më thuaj ti, i kam të shtrembër? – dhe puthita edhe një herë gjunjët. Nëna më afroi pranë vetes. E kishte kuptuar hilenë e gjyshes. Më tha se kisha hedhur shtat e s’duhej t’i mbaja më aq të shkurtër fustanet. Atë pasdite ajo ia uli palën fustanit tim katër gisht dhe më porositi që, kur të ulesha, të isha më e kujdesshme. Kur mbusha trembëdhjetë vjeç, gjyshja filloi të më mësonte se si të punoja me shtiza dhe grep. Por kjo më mërziste. Më pëlqenin më shumë rrëfenjat e saj. Ato i thithja. Pas çdo legjende të treguar bija në mendime. Më kishte thënë se dikur, në moshën time, vajzat bëheshin gati të shkonin te burri, domethënë martoheshin. Më tregoi për vajzat malësore, që i fejonin që në djep.
– Edhe ty që në djep të kanë fejuar? – e pyeta, duke shpresuar që të dëgjoja ndryshe për të.
– Edhe mua! – dhe qeshi fort – ho-ho-hoo. – Ma vunë token e floririt në djep. Isha foshnjë e shëndetshme. Plot djepi. Kështu më kanë treguar. Ishte verë dhe djepin nana ime e kishte lanë jashtë në oborr. Aty erdhi plaku i shtëpisë së gjyshit tand dhe tha: “Kjo vajzë asht për shtëpinë tonë!”.
– Ua! Po gjyshi? Ku ishte gjyshi atëherë?
– Gjyshi yt duhet të ketë qenë duke ecur kambadoras nëpër shtëpi, se unë me të kishim dy vjet diferencë.
– Hahahaa! – qesha unë, që e kisha të vështirë ta përfytyroja gjyshen në djep dhe gjyshin këmbadoras. – Po sa vjeç ishit kur u martuat?
– Unë isha tetëmbëdhjetë vjeç atëherë, ndërsa ai njëzet.
– A ishte djalë i bukur gjyshi, nana?
– Po, ai ka qenë i gjatë e i pashëm. Unë isha e shkurtër.
– Ti je e bardhë dhe e rrumbullakët, nana, je si… si… akullore, – thashë dhe gjyshja qeshi edhe njëherë me “ho-ho”- në e saj. Dhe kridhesha në ëndrra. Vajzat malësore me siguri mendonin tërë jetën e tyre se si do të ishte ai me të cilin do të martoheshin. I gjatë? I shkurtër? I pashëm? I shëmtuar? A nuk u rrihte zemra në çdo hap që hidhnin, duke menduar se përpara mund t’u dilte papritur i fejuari që s’e kishin parë kurrë? Fantazoja një burim uji. Ai shfaqej gjithnjë si në mjegull, gjithnjë te burimi, tek i kërkonte vajzës një pikë ujë nga shtamba e saj. Po ai mund të pinte vetë ujë nga burimi, apo ajo? Po ashtu nuk do të ishte bukur! Në përfytyrimin tim shihja dy duar të bardha të bashkuara me njëra-tjetrën dhe në atë gropë uji duarsh, trimi vinte buzët dhe pastaj e falënderonte vajzën. Atëherë sytë e tyre kryqëzoheshin dhe e përcillnin njëri-tjetrin në mendime.
Shkundja jastëkun dhe kthehesha në krahun tjetër, por edhe prej andej më ndiqte përfytyrimin i djalit të pashëm, që afronte buzët e tij te duart e vajzës. Një ditë, gjyshja më tha se do të më tregonte thesarin që mbante fshehur në raftin e saj, siç më kishte premtuar kur isha në fillore. E hapi raftin me një çelës të vogël, që e nxori nga gjiri. Nga rafti i hapur erdhi erë e mirë. Gjyshja kishte vendosur brenda një dorë borzilok të tharë. Dhe pastaj, të mbështjellë me çarçaf, një kostum gruaje të krahinës së saj, që e hapi me kujdes mbi shtrat. Një fustan i bardhë me shumë rrudha, me një jakë të mbyllur te gryka e pala të vogla mbi gjoks e të tegelisura, mbuloi tërë shtratin. Pastaj nxori një pallto shajaku të bardhë, të një modeli të veçantë dhe të qëndisur nga të gjitha anët si me riga të kuqe, që lakonin bukur gjatë bordurave.
– Sa i bukur! Me dorë është punuar? – pyeta unë.
– Ka pasë mjeshtra në atë kohë, – tha dhe pranë tij vendosi një rrip të punuar ngjeshur me vija të kuqe, që ajo e quajti “qemer”, ndërsa më pas një jelek kadife të qëndisur, ngjyrë vishnje, një shami të zezë mëndafshi, një përparëse të kuqe, një varëse sermi, së cilës i ishin ngjitur disa “pare” dhe disa vathë të mëdhenj të rrumbullakët, që m’u dukën të mahnitshëm.
– Oh, nana, sa të bukura! – thirra unë. – A ta provoj fustanin? Tani jam zgjatur.
– Me këto rroba, vajzo, jam martue unë e me këto do të më vishni ditën e fundit. Ky është amaneti im.
Papritur ndjeva sa të rëndësishme ishin ato rroba për gjyshen. Kjo kishte qenë arsyeja që ajo i mbante gjithmonë të mbyllura me çelës. Gjyshja më ndihmoi t’i vishja. Nuk m’i bëri gërshet flokët, siç i bënte për vete dhe shaminë e zezë ma lidhi nën gushë.
– Kështu e lidhin vajzat shaminë, deri sa të martohen! – tha dhe unë mësova një gjë më shumë. Nuk mbaj mend ishte ajo ditë apo një tjetër kur gjyshja më tregoi për nusen që vdiq mbi kalë. Ishte motra e saj, Dila. Historia kishte marrë përmasat e legjendës. (Kur më vonë shkruajta për të, e quajta “Diell”, sepse, siç thoshte gjyshja, ishte aq e bukur sa i thoshte diellit: ”A po del ti, apo të dal unë?”)

Nusja e vdekur
Thonë se qe një foshnje e bukur, që nuk dinte të qante, veç guiste. Ai qe një burrë shtatlartë, i pashëm. Vinte nga tri fshatra larg, matanë Kroit të Mirë. I qe afruar djepit të foshnjës.
– Si e ka emrin?
– Diella, – i kishin thënë.
– Diellën po e zë për tim nip, – qe përgjigjur, duke i lënë një monedhë floriri foshnjës te kreu i djepit.
Vitet kaluan. Diella u rrit e bukur e me një shtat të drejtë si selvi. Shamia e zezë, e lidhur në gushë, i zbulonte një fytyrë borë të bardhë. “ Diellën, edhe me thes ta veshësh duket e bukur yll”, thoshin kunatat e saj nëpër shtëpi. Një ditë pranvere, kur vajza kish mbushur 17 vjeç, erdhën nga shtëpia e dhëndrit për të prerë ditën e dasmës. U vendos për të dielën e dytë të shtatorit. Me afrimin e dasmës, Diella kishte filluar të mos ndihej mirë. Kishte ethe. Pse? Ndoshta kishte marrë të ftohtë? Ndoshta mendonte për martesën e saj me një të panjohur? Ato kohë, familja i kushtonte më shumë kujdes shtëpisë prej nga e merrte nusen sesa asaj ku jepte bijën e vet. Diella mezi mbahej më këmbë. Familja u tremb e i çoi fjalë familjes së dhëndrit që, nëse ishte e mundur, të shtyhej dita e dasmës për shkak se vajza kishte rënë në shtrat e sëmurë. Përgjigjia erdhi: “jo”. Sëmurë apo shëndoshë, dita e dasmës qe prerë! Ishin zakone që nuk shkeleshin. S’mbeti ilaç popullor që njihej pa u përdorur për të shëruar Diellën. Nuk bëhej derman; vajza keqësohej dita-ditës. Po tretej si qiriu e lëngonte. Kështu e gjeti edhe dita e dasmës. Dymbëdhjetë krushqit hynë në oborr me të shtëna pushkësh, siç qe zakoni. Diellën e sëmurë e ngritën nga shtrati, e veshën dhe e hipën në kalë. Në kokë i vunë duvakun e kuq. Pas kalit të nuses, sipas zakonit, vinte kali i nënës së saj. Karvani i krushqve kaloi shtigje e kodra e së fundi iu afrua një përroi. Diella rënkonte. Nanës së saj i therte zemra. Ishte rënkimi i së bijës-nuse të sëmurë rëndë. Përroi ndante mes për mes rrugën dhe ishte largësi e barabartë midis rrugës që ishte bërë nga shtëpia e nuses me atë që do bëhej për te shtëpia e dhëndrit. Hareja e krushqve qe shtuar. Lëngimi e kish thyer nusen më dysh mbi kalë. Dikur, nëna dëgjoi zërin e shuar të së bijës tek thoshte: “ Më ngadalë, o krushku i parë, se po më vjen shpirti me m’dalë…”. Nëna thirri: “Ndalini krushq ato pushkë!”. Krushku i parë mbajti kalin: “Çfarë ka nusja?”. Nusja kishte rënë mbi kalë e vdekur. Krushqit kthyen kuajt. Heshtja e vdekjes i mpiu për një copë herë. Pastaj hynë në pyll e prenë drurë, me të cilët ndërtuan një vig. Në të vunë nusen e vdekur. Filloi pleqërimi: a duhej varrosur nusja nga familja e dhëndrit, apo duhej kthyer mbrapsht ta varroste familja e saj?
– Ne kemi thanë që gjallë a vdekur, nusja këtë ditë do të jetë e jona, – foli krushku i parë. Kanuni duhej të mbetej i pacenuar.
– Ju qoftë për hajër nusja! – tha nëna zemërplasur. Dhe vargu i dasmorëve, me nusen e vdekur në vig, mori drejt shtëpisë së dhëndrit. Thonë që dhëndri, kur e pa Diellën të vdekur, kish thënë: “I mjeri unë, sa e bukur paske qenë, o Diellë!”

Të tjera nga ky autor: