Press "Enter" to skip to content

Qëllimi im nuk është të jap modele – Intervistë me Fatos Kongolin

Fatos Kongoli, lindur në Elbasan më 1944, ka studiuar për matematikë, pjesërisht në Pekin, pjesërisht në Tiranë, ku është diplomuar në vitin 1967. Ka punuar për një kohë të gjatë si gazetar letrar dhe redaktor në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”. Është autor i një vargu librash. Shquhen sidomos romanet e tij, të vlerësuar nga lexuesi shqiptar dhe i huaj. Librat e Kongolit janë botuar në Francë, Itali, Zvicër, Greqi, Gjermani, Poloni, Sllovaki, Bullgari e Serbi, me jehonë në disa nga gazetat dhe revistat më të mëdha evropiane si Le Monde, Le Figaro, La Stampa, Le Temps, Le Soir, L’Express, Magazine Littéraire, Der Tagesspiegel, etj. Është tri herë fitues i çmimit vjetor për librin më të mirë në prozë dhënë nga Ministria e Kulturës (1995, 2000, 2002), si dhe i çmimit Velia (2000). Është fitues i çmimit ndërkombëtar “Balkanika”-2002. Është fitues, gjithashtu, i çmimit më të lartë letrar në Shqipëri “Penda e Artë” (2004). Shoqata e Botuesve Shqiptarë e ka vlerësuar me çmimin “Shkrimtari i vitit” për 2006-ën, ndërsa romani “Lëkura e qenit”, përkthyer në gjermanisht, u shpall libri i muajit qershor 2006 në Gjermani.

Duket se ky vit ka nisur gjithë mbarësi e vlerësime për ju: Botuat romanin e ri “Jetë në një kuti shkrepësesh”, Pen Club në Britaninë e Madhe ju vlerësoi me çmim për romanin “I humburi” të përkthyer në anglisht, Shoqata e Botuesve të Maqedonisë në Panairin Ndërkombëtar të Librit në Shkup e vlerësoi romanin tuaj “Ëndrra e Damokleut” si librin më të mirë në origjinal botuar në periudhën mes dy Panaireve. Sa ndikojnë të gjitha këto për t’ju nxitur që puna e ardhshme të jetë edhe më e mirë?

F. Kongoli: Po e nis nga e para domethënë botimi tani së fundi i romanit tim të ri “Jetë në një kuti shkrepësesh”. Këtë libër e kam mbajtur nëpër duar për gati dy vjet e gjysmë, përfshirë këtu edhe dy ndërprerje relativisht të gjata, që më ndërhynë dhe unë u shkëputa prej tij. Sigurisht, me dëshirën time. Romani po më mundonte, në faza të caktuara nuk arrija ta kapja dhe parapëlqeva të shkëputesha për të reflektuar. Pra, një rrugë e dy punë. Por, më në fund, unë e mbarova atë dhe tashmë ai është në duart e lexuesve.

Më duhet t’ju shpjegoj diçka, duke kërkuar të falur nëse përsëris ndonjë mendim që kam përshtypjen se e kam shfaqur edhe më parë. Pasi përfundoj një libër, veçanërisht pasi ai ka dalë nga shtypi, unë ndihem bosh. Botimi i një libri shoqërohet tek unë gjithmonë me krijimin e këtij boshllëku, që është një ndjesi jo dhe aq e pëlqyeshme. Për një kohë të gjatë ndihem nën trysninë e këtij boshllëku dhe shpesh pyes veten nëse do të mund të shkruaj ndonjë libër tjetër. Ky është thelbi. Unë nuk e di nëse do të shkruaj diçka më të mirë ose më të keqe, as e mendoj këtë. Mund të them se kjo është një fazë “krize”. Deri më sot kam pasur fat, ia kam dalë gjithmonë t’i kapërcej këto “kriza” dhe herë më shpejt e herë më vonë, më në fund jam ulur të shkruaj një libër të ri. Nëse ky do të jetë më i mirë ose më i keq se pararendësit, vështirë ta thuash, e pamundur ta parashikosh. Të shkruash një libër të ri do të thotë të krijosh diçka që nuk ekziston. Është një proces i ndërlikuar, i mundimshëm. Pak a shumë, të nxjerrësh diçka në dritë nga errësirat e tua, nga hiçi.
Për të mos e zgjatur, mund të them se nuk jam kurrë i sigurt për atë që shkruaj. E vë vazhdimisht në dyshim nëse ajo që po shkruaj është letërsi apo jo. Sepse letërsinë nga ajo që nuk është letërsi e ndan shpesh një fill i hollë, gati i padukshëm. Dua të them se letërsia të mashtron.
Lidhur me vlerësimet nga Pen Club-i britanik dhe Shoqata e Botuesve të Maqedonisë, këto ishin vërtet befasuese për mua. Por nuk mendoj se luajnë ndonjë rol, ndikojnë për mirë apo për keq në krijimtarinë time. Kur shkruaj unë përpiqem të harroj. Procesi i të shkruarit kryhet në një terren të paqëndrueshëm, ku gjithçka lëviz dhe është vështirë e kapshme.

Intervistuesi: Gjatë muajit janar të këtij viti, dy prej romaneve tuaj u botuan në Francë e Poloni, “Te porta e shën Pjetrit” në frëngjisht dhe “Lëkura e qenit” në polonisht. Përveç kënaqësisë që besoj keni provuar, i druheni mendimit kritik të specializuar në këto vende? Si janë pritur romanet tuaj të botuar më parë në Francë, po në Poloni?

F. Kongoli: Keni të drejtë, botimet e romaneve të mi “Te porta e Shën Pjetrit” në Francë dhe “Lëkura e qenit” në Poloni, në fillim të këtij viti, më dhanë shumë kënaqësi. “Te porta e shën Pjetrit” është romani im i gjashtë në Francë. E veçanta në këtë rast është se ky libër pati kështu botimin e tij të parë në gjuhë të huaj, pra mund të quhet premierë. Si të gjithë pararendësit, është përkthyer nga zoti Edmond Tupja, dhe botuar nga e njëjta shtëpi botuese, “Rivages”.
“Lëkura e qenit” doli në gjuhën polake pas botimeve në sllovakisht, frëngjisht, gjermanisht e serbisht (së shpejti e pres në italisht). Është vërtet një kënaqësi e veçantë për mua botimi në Poloni, vend ku tradita e të lexuarit, me sa di, ruhet e gjallë dhe e fuqishme. Përkthimi është bërë nga zonja Dorota Horodyska, për Shtëpinë Botuese  “Wydawnistvo Czarne”, që drejtohet nga shkrimtari i njohur polak Andrzei Stasiuk dhe bashkëshortja e tij, Monika.
Ju më pyesni nëse i druhem mendimit kritik në këto vende. Do ta shtroja pyetjen ndryshe. A kanë arritur këto libra të tërheqin vëmendjen e kritikës? Sepse mund të botohesh dhe askush të mos merret me ty. Por meqë pyetjet i bëni ju, do të thosha se nuk është çështje frike. Unë kam pasur fatin të kem tërhequr vëmendjen e kritikës që në botimet e para në gjuhë të huaja. Kjo nisi me romanin “I humburi”, që doli në Itali në vitin 1994 dhe, pak vite më vonë, më 1997, në Francë. Atëherë shkruan disa gazeta italiane, ndër të cilat veçoj “La Stampa” dhe “Gazeta del Mezzogiorno”. Por vlerësimet më të larta dhe të papritura për mua i pata në shtypin francez, me artikuj që i bënë jehonë të gjerë librit tim në gazetat “Le Monde”, “Le Figaro”, “Liberation”, në revista si “Express”, “Lire” dhe shumë të tjera në vende të ndryshme të Evropës. Lidhur me këtë, ju lutem të më lejoni të kujtoj një episod, që më është ngulitur përgjithmonë në kujtesë.
Me rastin e botimit të romanit “I humburi”, u ftova në Paris, ku pata takime me gazetarë. Disa ditë pas kthimit në Shqipëri, një mbrëmje më merr në telefon nga Parisi i ndjeri Jusuf Vrioni. Unë e respektoja shumë atë njeri, mund të them e doja, pa pasur ndonjë miqësi të veçantë dhe mendoj se edhe ai kishte për mua një lloj vlerësimi. I ndjeri Jusuf më uroi. Atë ditë gazeta “Le Monde” kishte botuar një faqe të plotë kushtuar librit tim, shoqëruar me një fotografi të madhe timen, dhe artikulli me titull “K-ja tjetër”, lajmërohej në ballinën e gazetës, në një vend ngjitur me kokën. “Ti nuk mund ta marrësh me mend se çfarë suksesi është për ty”, më tha Vrioni. Kjo ishte e vërtetë. Atëherë unë nuk i përfytyroja përmasat e këtij suksesi. Që nga ajo kohë në shtypin francez dhe të vendeve të tjera evropiane, janë shkruar artikuj të shumtë për librat e mi. Por momenti i mësipërm mbetet i papërsëritshëm.
Lidhur me botimin më të fundit të romanit “Lëkura e qenit” në Poloni, zonja Horodyska më ka njoftuar se shtypi polak po i bën një jehonë jo të vogël, deri te gazeta më e madhe polake “Gazeta Wyborcza”. Sigurisht, është kënaqësi kur nuk kalon pa rënë në sy.

Intervistuesi: Nëpër qarqet letrare shqiptare ju cilësojnë jo rrallë si shkrimtari i prezantuar më denjësisht i letërsisë shqipe i këtyre viteve të gjata të tranzicionit të shoqërisë sonë. Mendoni se realiteti i ri i krijuar gjatë këtyre 17 vjetëve ka qenë një mbështetje e mirë, të paktën për tematikat që ju trajtoni?

F. Kongoli: Me përmbysjen e regjimit totalitar, veç të tjerash, u rrëzuan të gjitha shtrëngesat që impononte ndaj letërsisë e ashtuquajtura metodë e realizmit socialist, bashkë me të mori fund censura. Për të mos shtuar, gjithashtu, autocensurën. Pra, nisi epoka e fjalës së lirë. Me mua ndodhi pikërisht kjo, e pashë veten në epokën e fjalës së lirë. E vërteta është se unë kam qenë gjithmonë i prirur ndaj asaj që quhet “letërsi e dhimbjes njerëzore”, me përfaqësues tepër të mëdhenj, për shembull Dostojevski. Në kushtet e lirisë unë thjesht provova të bëja ato që nuk kisha guxuar t’i bëja më parë, kur kritika zyrtare fliste çdo ditë për “tema të mëdha” dhe “tema të vogla”. Megjithatë kjo s’do të thotë se epoka e fjalës së lirë krijon detyrimisht shkrimtarë.

Intervistuesi: Kur keni botuar për herë të parë?

F. Kongoli: Në qoftë se e keni fjalën për librin tim të parë, është një përmbledhje tregimesh me titull “Shqetësime të ngjashme” (1972). Nëse e keni për shkrimin tim të parë të botuar, nuk e mbaj mend. Me siguri mund të them se kam filluar të botoj ndonjë skicë ose reportazh në gazetën “Shkumbini” të Elbasanit, në fund të viteve ’60, kur punoja si mësues në një fshat të thellë malor të këtij rrethi.

Intervistuesi: Sa kohë ju merr të shkruarit e një romani të ri? Bëni një projekt paraprak apo e lini veten të lirë gjatë shkruarjes së tij? Shkruani me laps, me makinë shkrimi apo drejt e në kompjuter?

F. Kongoli: Kjo varet. Romanin “I humburi” e kam shkruar me një frymë, brenda gjashtë muajsh. “Dragoi i fildishtë” më ka marrë tre vjet.
Nuk bëj ndonjë projekt paraprak, as shënime nuk mbaj. Çështja është ta shohësh romanin. Unë ulem të shkruaj pasi e shoh një roman.
Deri tani kam shkruar dhe vazhdoj të shkruaj me laps e me gomë. Pastaj, atë që shkruaj, e daktilografoj. Nuk e di nëse edhe më tej do të vazhdoj kështu. Kompjuteri krijon avantazhe që unë nuk i njoh dhe nuk i vë në dyshim. Të shohim, çështje zakoni!

Intervistuesi: Personazhet e librave tuaj nuk dallohen për optimizmin e tyre, nuk janë modele të njeriut të mirë, pa vese, të bindur për zgjedhjet që bëjnë në jetë, nuk kanë personalitet të spikatur. Në pjesën më të madhe të tyre kanë fate pak të dëshirueshme, bile aspak të lakmueshme. Jua ka diktuar realiteti ku jetojmë apo i keni zgjedhur të tillë për të sjellë mesazhe të paracaktuara?

F. Kongoli: E shoh të nevojshme të bëj një saktësim. Ju thoni se personazhet e librave të mi “nuk janë modele të njeriut të mirë, pa vese”, etj. Mund t’ju sjell një varg të gjatë emrash të njohur, nga historia dhe nga e sotmja, si shembuj njerëzish pa vese, të cilët jo vetëm s’kanë qenë e s’janë të mirë, por shpesh kriminelë të urryer. Pra, nëse personazhet e librave të mi nuk dallohen për optimizmin e tyre, kjo s’do të thotë se janë njerëz të këqij. E shumta, ata janë të këqij të vetvetes. Në këtë pikëpamje jam i një mendjeje me ju, askush nuk mund t’i dëshirojë dhe t’i lakmojë fatet e tyre, pra nuk mund t’i shërbejnë askujt si modele. Mirëpo qëllimi im kur ulem të shkruaj ndonjë libër nuk është të jap modele, as të komunikoj mesazhe. Unë e respektoj lexuesin. Mendoj se lexuesi është i formuar dhe i zgjuar. Ai është bashkëkohës imi. Midis meje dhe këtij bashkëkohësi është vendosur prej vitesh një lidhje. Synimi im është të mos e zhgënjej as me modele, as me mesazhe, të cilat ai është në gjendje t’i formulojë vetë pasi ka lexuar një libër timin. Ky është thelbi. Gjithçka tjetër është mjaft e ndërlikuar dhe vështirë e shpjegueshme.

Intervistuesi: Gjatë pesëmbëdhjetë viteve të fundit keni botuar një roman të ri në çdo dy vjet. Mendoni se kjo është një periudhë kohore e domosdoshme që një libër të kryejë ciklin e vet të pjekurisë dhe të njohjes te lexuesit? Nëse do botonit më shpesh, mendoni se romanet tuaja do të konkurronin njëri-tjetrin?

F. Kongoli – Nuk e di, kjo është një pyetje që ngrihet mbi një “sikur”, pra vështirë t’i përgjigjesh. Megjithatë, ka një të vërtetë në këtë mes: autori, nga njëra anë, duhet t’i mbajë të gjalla lidhjet me lexuesin; nga ana tjetër, të jetë i vëmendshëm për të mos e zhgënjyer me libra kot.

Intervistuesi: Vlerësimi i lexuesit, por edhe jurive të ndryshme për veprën tuaj, gjatë dhjetë vjetëve të fundit, ka qenë maksimal. Ju jeni vlerësuar më shumë se një herë me Çmimin “Penda e Argjendtë”, keni qenë me romanin “Lëkura e qenit” shkrimtari i muajit qershor në vitin 2005 në Gjermani, dhe midis të tjerash keni merituar edhe “Pendën e Artë” që është një vlerësim i barasvlershëm me Çmimin e Karrierës. Cilat janë synimet dhe aspiratat tuaja për të ardhmen?

F. Kongoli: Synimi im është një dhe i vetëm: sa të mundem të vazhdoj të shkruaj. Çmimet dhe kurorëzimet janë të dëshirueshme, të pëlqyeshme nga kushdo. Por, kanë gjithmonë karakter relativ.

Intervistuesi: Jeni shkrimtari që ju lexojnë të gjitha brezat. Do të mund të na zbulonit cili është “sekreti” juaj që dini të shkyçni të gjitha dyert e kërshërisë së tyre letrare?

F. Kongoli: Nëse kjo që thoni ju është e vërtetë, do të isha i lumtur. Më pëlqen ta marr si të vërtetë sepse është kënaqësi kur vëren se je i lexuar nga breza dhe kategori të ndryshme lexuesish. Nëse unë do të kisha ndonjë “sekret” për këtë, me siguri do t’jua zbuloja. Por unë nuk kam ndonjë “sekret”, siç besoj se askush nuk besoj të ketë. Gjithnjë duke supozuar se ajo që thoni është e vërtetë, – dhe unë dëshiroj sinqerisht të jetë e vëretë, – për këtë do të ishte mirë të pyeten vetë lexuesit. Një analist i njohur dhe, njëherazi, njohës i mirë i letërsisë, në një shkrim të tij për romanin tim “Lëkura e qenit”, i cili sapo ishte botuar, vinte në dukje se në atë libër lexuesi gjente vetveten. Pak a shumë këtë mendim e ka shfaqur në një shkrim mjaft inkurajues për mua një studiues dhe kritik tjetër letrar, botuar para pak kohësh për krijimtarinë time në përgjithësi. Pra, në librat e mi lexuesit gjejnë vetveten. Po të jetë e vërtetë kjo, atëherë ky ndoshta është dhe “sekreti” im.

Intervistuesi: Si i vlerësoni ju të gjitha ato që shkruhen rreth veprës suaj? Ju ka bërë ndonjëherë të qeshni interpretimi që dikush ka dashur t’u bëjë temave apo ideve të trajtuara në romanet tuaja? Keni thënë ndonjëherë “Kjo s’më kishte shkuar në mend as mua vetë”?

F. Kongoli: Në një nga pyetjet pararendëse ju vutë në dukje pjesën më të madhe të çmimeve dhe vlerësimeve që u janë bërë librave të mi nga juri të ndryshme brenda vendit dhe juri ndërkombëtare. Në përputhje me këtë, kanë qenë edhe vlerësimet e shprehura në shtypin tonë, pra vlerësime pozitive. Por edhe kur në ndonjë rast dikush ka dalë me mendime të ndryshme, unë nuk kam qeshur, përkundrazi, e kam lexuar me vëmendjen e duhur. Ky nuk është një problem për mua.
E dinë të gjithë, klima letrare te ne nuk është ajo që duhej të ishte. Ka mbyllje në rrethe të ngushta krijuesish, të ngritur mbi bazë njohjesh dhe miqësish. E keqja nis kur këta mburrin dhe i vënë kurora njëri-tjetrit vend e pa vend, pa e kuptuar se një mendësi e tillë nuk të lejon të shohësh realisht. Këto rrethe nuk komunikojnë mes tyre, ose komunikojnë negativisht. Kjo ndoshta mund të luajë rol në konkurrencën e vlerave, por më duket e paarsyeshme kur mendohet se duke ulur vlerat e dikujt tjetër, kujton se ngre vlerat e vetes. Është qesharake diçka e tillë. Veçanërisht kur, siç thuhet, je në “konflikt interesi”. Pra, bën kritika ndaj librave të të tjerëve, por njëherazi shkruan e boton edhe vetë libra. Kjo, sigurisht, nuk përbën ndonjë sakrilegj, çdo gjë lejohet, por kritikat e tua s’mund të jenë dhe aq bindëse. Sidomos kur krijimtaria jote e mirëfilltë ende s’ka ndonjë vlerë sa t’i japësh të drejtë vetes për t’u dhënë mësime të tjerëve. Megjithatë, kushdo që boton duhet të mësohet me të gjitha, pra edhe me kritikat, pavarësisht nga ç’motive shtyhen.

Intervistuesi: Robert Elsie ka përfunduar përkthimin në anglisht të romanit tuaj “I humburi”, që shumë shpejt do të qarkullojë në botën letrare anglo-saksone. Mund të na thoni diçka më shumë në lidhje me këtë?

F. Kongoli: Është e vërtetë, tashmë zoti Robert Elsie, përkthyes dhe studiues i njohur i letërsisë shqipe, e ka përfunduar përkthimin në anglisht të romanit tim “I humburi” dhe e ka dorëzuar në shtëpinë botuese, ku ka pasur vlerësime mjaft pozitive. Kjo shtëpi botuese quhet “Seren”, ndodhet në kryeqytetin e Wellsit, Kardif, me të cilën kam nënshkruar një kontratë botimi. Sipas parashikimeve, libri do të dalë në gjuhën angleze në muajin tetor. Me këtë rast, botuesi ka parashikuar disa veprimtari. Pa dyshim, botimi në anglisht është me shumë rëndësi për mua.

Intervistuesi: Së fundi, mund të na zbuloni diçka nga romani juaj i fundit “Jetë në një kuti shkrepësesh”?

F. Kongoli: Gjëja më e vështirë për mua është të flas për librat e mi. Më është dashur të punoj gjatë me këtë libër, me dyshimin e përhershëm nëse ia kam dalë të shpreh atë që kam pasur ndër mend, çka s’mund ta përmbledh dot me dy fjalë. Megjithatë, edhe ky libër, si çdo roman, përmban një histori. Është historia e një gazetari, që nga fëmijëria deri në moshën tridhjetë e dy vjeç, kur, pasi ka bashkëjetuar për dy vjet me një mikeshën e tij, gjithashtu gazetare, kryen padashur një vrasje.
Ky, si të thuash, është sfondi i librit. Shpresoj që titulli t’i njoftojë lexuesit në mënyrë të koncentruar idenë time: Jetë në një kuti shkrepësesh! Si mund të çohet jeta në hapësirën e një kutie shkrepësesh? Kam menduar gjithmonë se përmasat e hapësirës ku mbyllet dhe vërtitet jeta e një njeriu, luajnë rol vendimtar në formimin e tij psikik. Dhe degradimi i frikshëm, i pandalshëm i vlerave morale të shoqërisë sonë të sotme, lidhet në njëfarë mënyre edhe me këto përmasa. Sigurisht, romani shkon më larg.

Intervistoi: Irena Toçi

Të tjera nga ky autor:

Be First to Comment

Komento

error: Content is protected !!